Ընդլայնված որոնման պարամետրեր
Որոնման տիրույթ՝
Ծագումնաբանություն՝
Փոխատու լեզու / Խումբ՝
Հավաստիություն / Կասկածելիություն՝
Նիշակազմ (տառադարձման եւ հունարենի նշաններ)՝
կտտացրեք նիշի վրա՝ որոնման տողում ավելացնելու համար
Էջ 800, սյունակ 1
-ԱՐԷՆ
(-երէն)
«փոխարէն, աւրէնսերէն, հեթանոսերէն, ողբերէն, ստամբակերէն, քրիստոսերէն, հրէարէն (հրէայերէն, հռովմէարէն) (հռոմմարէն, հռովմերէն), պարթեւարէն, քաղդէարէն, ասորերէն, հայերէն, յուներէն»
Ստուգաբանություն (ծագումն անհայտ է)
Առկա է երկու վարկած. ըստ մի շարք հայագէտ-իրանագէտների (Հիւբշման, Նիբերգ, Լիդեն եւ ուրիշներ)՝ ծագում է -աւրէն-ի համար հիմք ծառայած ašdēn «կերպ, եղանակ» բառի adēn տարբերակից։ այս ենթադրութիւնն ունի երկու թոյլ կողմ, առաջին՝ եթէ -աւրէն-ը անկախ գործածւում է հայերէնում, ապա արէն անկախ տարբերակ չկա. երկրորդ՝ համոզիչ կերպով չի լուծւում -ա-րէն-ի -երէն տարբերակի հարցը. վերջինիս համար ենթադրւում է -ե-ով կամ ի-ով հիմք, բայց -երէն-ով բառերի մէջ այդպիսի նախնական հիմքային ձեւ չի հայտնաբերւում (ինչու՞, օրինակ, ողբ, -ոյ բառից պէտք է կազմվէր ողբերէն ձեւը). գոյութիւն ունեցող հեթանոսաւրէն - հեթանոսերէն զուգահեռ ձեւերից երկրորդն ունի -երէն տարբերակը եւ ոչ -արէն-ը. հաւանականութիւն չունի նաեւ այն վարկածը, ըստ որի -արէն/-երէն-ը կազմուած է -ար/-եար եւ -էն տարրերից:
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
փոխարէն,
աւրէնսերէն,
հեթանոսերէն,
ողբերէն,
ստամբակերէն,
քրիստոսերէն,
հրէարէն,
հրէայերէն,
հռովմէարէն,
հռոմմարէն,
հռովմերէն,
պարթեւարէն,
քաղդէարէն,
ասորերէն,
հայերէն,
յուներէն
Էջ 801, սյունակ 1
-ԱՑՈՒ
Ստուգաբանություն (բնիկ հնդեւրոպական)
Կազմուած է -աց հիմքային տարրից եւ -ու ածանցից` հետո տարածուելով ոչ -աց-ով հիմքերի վրայ. -աց-ի համար հմմտ. սեռ.-տր. աչաց-աչացու. անց. կատ. կենդանաց-(այ) - կենդանացու. նկատելի է յատկապէս պատճառական բայաձեւերի եւ -ացու ածանցի հիմքային ու իմաստային մերձաւորութիւնը` հարսնացուցանել հարսնացու:
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
աչացու,
ապականացու,
ապրացու,
խաղաղացու,
կենդանացու,
հարսնացու,
մահացու,
մարտացու
Տե՛ս նաեւ
Էջ 803, սյունակ 1
-ԵԱԿ
Ստուգաբանություն (փոխառություն)
փոխատու լեզու՝ իրան. -ya-ka-
Ինչպէս ցոյց են տալիս սարիկ/սարեակ, սպասիկ/սպասեակ տարբերակները՝ համապատասխան իրանական հիմքերով, մենք գործ ունենք իրանական -īk ածանցի հին -ya-ka- ձեւի հետ. սակայն որոշ դէպքերում առկա է հին -ի հիմքակազմ տարրի եւ -ակ-ի զուգորդում՝ հինգ, -ի - հինգեակ, մաշկ, -ի - մաշկեակ, ինչպէս նաեւ աւելի ուշ շրջանում -ի-ով վերջացող բառերի դէպքում՝ կողեակ, որդեակ:
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
երկեակ,
իննեակ,
հարիւրեակ,
բամբատեակ,
ինքնեակ,
ջերմնեակ,
սարիկ,
սարեակ,
սպասիկ,
սպասեակ,
հինգեակ,
մաշկեակ,
կողեակ,
որդեակ
Էջ 803, սյունակ 1
-ԵԱՅ
( > *-եէ)
Ստուգաբանություն (փոխառություն)
փոխատու լեզու՝ ասոր. xaldāyā
փոխատու լեզու՝ ասոր. īhudāyā
փոխատու լեզու՝ ասոր. məsalləyānē
Կազմուած է -ի հիմքային տարրից եւ -այ բաղադրիչից, որ հաւանաբար նոյնն է -այ-ք ածանցի -այ-ի եւ, թերեւս, հատուկ անունների -այ վերջաւորութեան հետ, այսինքն՝ նոյնպէս սկզբնական հիմքային տարր է. -ի-ի համար հմմտ. այծ, -ի (սկզբնական հիմքը՝ *այծի) - այծեայ, արեւել-ք, -ից - արեւելեայ, սիրտ, -ի - սրտեայ, փայտ, -ի - փայտեայ. հետագայում տարածուել է նաեւ սկզբնապէս -ի-ով չվերջացող հիմքերի վրայ (հմմտ. անձն, -ին - անձնեայ, բուրդ, -ոյ - բրդեայ), ընդ որում առկա են տարբերակային ձեւեր՝ միջերկրայ - միջերկրեայ. որկորայ - որկորեայ, փողոկրայ - փողոկրեայ. ինչպէս -այ-ք-ի -այ-ը, -եայ-ը նոյնպէս բաղարկուել է օտար կազմութիւնների համապատասխան ձեւերի հետ՝ քաղդեայ - ասոր. xaldāyā, հրեայ - ասոր. īhudāyā, մժնեայ - ասոր. məsalləyānē, այլեւ իրան. ծագման դժնեայ, աշտեայ: քիչ հաւանական է -այ-ի համեմատութիւնը կամայ, ակամայ բառերի -այ-ի հետ, որ գալիս է իրան. -āy ածանցից (սա գոյականներից ածականներ է կազմել):
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
անձեայ,
բրդեայ,
եղեւնեայ,
ծաղկեայ,
կնեայ,
մաշկեայ,
արտեայ,
քրիստոնեայ,
այծեայ,
արեւելեայ,
սրտեայ,
փայտեայ,
անձնեայ,
միջերկրեայ,
որկորեայ,
փողոկրեայ,
քաղդեայ,
հրեայ,
մժնեայ,
դժնեայ,
աշտեայ
Մատենագիտություն
ՕԻՅ. Среднеперсидский язык 198
Էջ 804, սյունակ 1
-ԵԱՐ
«բանեար, իշեար, որեար»
Ստուգաբանություն (բնիկ հնդեւրոպական)
հ.-ե. արմատ՝ *-ero-
(անմիջական նախաձեւ՝ *-ero)
ածանց
Ծագում է հ.-ե. *-ero- (*-ero) ածանցից` նախորդող հիմքային -i- ձայնաւորով, որ ա-ից առաջ փոխուել է ե-ի (հմմտ. բան, -ի): Եթե բան-, որ- հիմքերի դէպքում -ի-ն նախնական է, ապա էշ-ի դէպքում այն հաւանաբար համաբանական է: Հմմտ. նաեւ բարձկնեար (բարձկն), նակնեար (նակն):
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
բարձկնեար,
նակնեար
Էջ 804, սյունակ 1
-ԵՄ
«համեմ, խոհեմ»
Ստուգաբանություն (ծագումն անհայտ է)
հ.-ե. արմատ՝ *sab-mo-
հիմքերից առաջինը
փոխատու լեզու՝ իրան. (պարթեւական) խորհ-
Հիմքերից առաջինը` համ, հնդեւրոպական ծագում ունի (*sab-mo-), բայց -եմ-ը հնդեւրոպական հողի վրայ չի բացատրւում. դժուար է համեմ-ը բացատրել որպէս կրկնաւոր բառ, եթէ, մանաւանդ, -եմ-ը կապ ունի խոհեմ-ի -եմ-ի հետ. խոհ-ը ներկայացնում է խորհ-ի տարբերակը եւ րհ կապակցութիւնը ցոյց է տալիս իրանական (պարթեւական) ծագում:
Տե՛ս նաեւ
Էջ 805, սյունակ 1
-ԵՑԻԿ
Ստուգաբանություն (բնիկ հնդեւրոպական)
Ի տարբերություն ազդեցիկ, դիեցիկ, երգեցիկ կազմությունների, որոնք ածանցված են -եաց հիմքային ձեւից (երգեաց - երգեցիկ)՝ -իկ ածանցով եւ զուգահեռ են -ացիկ-ով (մուրացիկ), -ուցիկ-ով (հեղձուցիկ) կազմություններին, գեղեցիկ-ի դեպքում բայական համապատասխան հիմք չկա. մնում է ենթադրել կամ համաբանական կազմություն, կամ նախնական *գեղի հիմքի սեռական-տրականից (գեղեաց) -իկ ածանցով կազմված ձեւ:
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
գեղեցիկ,
ազդեցիկ,
դիեցիկ,
երգեցիկ,
մուրացիկ,
հեղձուցիկ
Էջ 806, սյունակ 1
-ԷՃ
«բուէճ»
Ստուգաբանություն (փոխառություն)
փոխատու լեզու՝ իրան. -ēč
«փոքրացուցիչ-փաղաքշական ածանց»
փոքրացուցիչ-փաղաքշական -ēč ածանցից, որ հանդես է գալիս նաեւ Մանէճ (Մանայճ) հատուկ անվան մեջ (-ēc < *aica-). սակայն բուէճ-ի բու հիմքը բնիկ հնդեւրոպական է, որին համապատասխանում է պրսկ. bum-ը. պետք է ենթադրել բաղարկություն:
Զուգաբանություններ այլ լեզուներում
պրսկ.
bum
Էջ 806, սյունակ 1
-ԷՆ
II
«այդրէն, այսրէն, անդրէն, անդրէն, ապաքէն, աստէն, ձեզէն, մեզէն, քեզէն»
Ստուգաբանություն (բնիկ հնդեւրոպական)
հ.-ե. արմատ՝ *-ei-ni-/-oi-no
դերանվանական ձեւ
Ծագում է հ.-ե. *-ei-ni-/-oi-no դերանվանական ձեւից, որ առկա է նաեւ սո-յն, դո-յն, նո-յն ձեւերի մեջ:
Մատենագիտություն
Pokorny 286;
Meillet 1898, 274
Էջ 806, սյունակ 1
-Ի
«արծաթի (հմմտ. արծաթ), գերի (հմմտ. գերել), երկ-սայրի (հմմտ. սայր), կաղնի (հմմտ. կաղին), կոզի «կարագ» (հմմտ. կով՝ վ/զ հերթագայությամբ), հոգի (հմմտ. հոգ, հով), ներքինի (հմմտ. ներքին), ամայի (հմմտ. ամալ «քանդել»), արի (հմմտ. այր, ար-), աւելի (հմմտ. յ-աւելուլ), ձրի (հմմտ. ձիր), այծի (հմմտ. այծ), հանի «տատ» (հմմտ. հան)»
Ստուգաբանություն (բնիկ հնդեւրոպական)
հ.-ե. արմատ՝ *-iyo/ -ā-
ածանց
Ծագում է հ.-ե. *-iyo/ -ā- ածանցից: Եթե -ի/ա-ով հիմքերի սեռական-տրական -ի-ն ծագում է հ.-ե. *-iyo- ածանցից, ապա ծագմամբ նույնական է -ի ածանցի հետ:
Զուգաբանություններ այլ լեզուներում
հ. հնդկ.
svápn(i)yam
«երազ»
հ. հնդկ.
svápna
«քուն»
լատ.
somnium
«երազ»
լատ.
somnum
«քուն»
հուն.
δεξιό
«աջ, աջակողմյան»
Դեռեւս քննարկումներ չկան։ Կարող եք գրել առաջին կարծիքը։