Ընդլայնված որոնման պարամետրեր
Որոնման տիրույթ՝
Ծագումնաբանություն՝
Փոխատու լեզու / Խումբ՝
Հավաստիություն / Կասկածելիություն՝
Նիշակազմ (տառադարձման եւ հունարենի նշաններ)՝
կտտացրեք նիշի վրա՝ որոնման տողում ավելացնելու համար
Էջ 812, սյունակ 1
-ՈՒՆ
«ասուն, արբուն, գործուն, իմաստուն, շարժուն»
Ստուգաբանություն (բնիկ հնդեւրոպական)
հ.-ե. արմատ՝ *ono-
(անմիջական նախաձեւ՝ *-o-mno-)
ձայնդարձային ձեւ *-o-meno- ածանցից
Ծագում է՝ հ.-ե. *ono- ածանցից, թերեւս մասամբ նաեւ միջին սեռի դերբայական *-o-meno- ածանցի ձայնդարձային *-o-mno- ձեւից, ինչպէս կարծում է Ա. Մեյեն (* -mn- > - ւն անցմամբ)։ հնարաւոր է ենթադրել, որ այս ածանցով կազմուած դերբայական տիպի ձեւերն են հիմք տուել -նուլ տիպի բայերի համար՝ այտնուլ < այտունոլ, զարթնուլ < զարթունոլ (հմմտ. զարթուն), մածնուլ < մածունոլ (հմմտ. մածուն) եւ այլն:
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
ասուն,
արբուն,
գործուն,
իմաստուն,
շարժուն
Մատենագիտություն
Ջհաւկեան 186
Էջ 812, սյունակ 1
-ՈՒՆԻ
I
«արքունի, գողունի, ծերունի, մերունի, տերունի»
Ստուգաբանություն (բնիկ հնդեւրոպական)
Բաղկացած է -ուն- եւ -ի ածանցներից: -ի ածանցի առկայութեան մասին են խօսում նախ՝ խնամի-խնամունի զուգահեռը, երկրորդ՝ խխունջն ձեւի կողքին խխունջուն (խխնջին)՝ -խխնջունի զուգաձեւերի առկայութիւնը. երրորդ՝ արքունի, ծերունի բառերի՝ առանց -ի-ի *արքուն, *ծերուն ձեւերի համար ստուգաբանական հաւաստի զուգահեռների առկայութիւնը. -ունի-ն նոյնպիսի կազմութիւն է, ինչ -անի-ն (գեղանի), -ենի-ն (-եանի) եւ -նի-ն (գաղտնի): իրարկէ -ունի-ով ձեւերի տարածման մէջ դժուար է ժխտել ուրարտական ենթաշերտի ազդեցութիւնը: թերեւս այս նոյն ծագումն ունի տիկնունի «տիկնանոց» բառի -ունի-ն՝ իմաստային տեղաշարժով:
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
արքունի,
գողունի,
ծերունի,
մերունի,
տերունի
Զուգաբանություններ այլ լեզուներում
հուն.
ἄρχων, -ντος
«առաջնորդ, հրամանատար. տէր, արքայ, թագաւոր»
հին փոխառութիւն
հ. հնդկ.
járant-
հուն.
γέρων, -ντος
«ծեր, ծերունի»
Մատենագիտություն
Chantraine 218
Էջ 813, սյունակ 1
-ՈՒՐ
(հմմտ -ար, -իր, -որ)
Ստուգաբանություն (բնիկ հնդեւրոպական)
հ.-ե. արմատ՝ *-ro-
նախորդող համաբանական կամ *-ծ-ից ծագող -ու-ով
Ծագում է հ.-ե. *-ro- ածանցից՝ նախորդող համաբանական կամ *-ծ-ից ծագող -ու-ով (հմմտ. թաքուր-թարթափուր եւ *bhlo-ro > բլուր)։ սլուր-ի հիմքը հավանաբար *սուլ-ն է, որ պահպանվել է սլաք բառի մեջ:
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
թափուր,
թարթափուր,
թաքուր,
սլուր,
բլուր
Էջ 813, սյունակ 1
-ՈՒՐԴ
(կացուրդ - կցուրդ, կցուրդ - կցորդ)
Ստուգաբանություն (ծագումն անհայտ է)
հ.-ե. արմատ՝ *-saw-
«յագ-»
հնդեւրոպական հիմք
հ.-ե. արմատ՝ *gʷiesk-
«կաց-»
թերեւս
թեեւ հանդիպում են կացուրդ - կցուրդ, կցուրդ - կցորդ զուգահեռ ձեւերը, բայց դժվար է -ուրդ-ը համարել -որդ-ի տարբերակը, մանավանդ եթե նկատի առնենք -ուրդ-ով հիմքերի գերակշռող մեծամասնության ոչ հնդեւրոպական ծագումը (հնդեւրոպական են միայն յագ < *-saw- եւ, թերեւս, կաց *gʷiesk- հիմքերը):
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
արձակուրդ,
ժողովուրդ,
խառնուրդ,
խորհուրդ,
կացուրդ,
յագուրդ,
յամուրդ
Էջ 813, սյունակ 1
-ՈՒՑ
Ստուգաբանություն (բնիկ հնդեւրոպական)
հ.-ե. արմատ՝ *-sko-
նախորդող -ու- հիմքային տարրով
Ծագում է հ.-ե. *-sko- ածանցից՝ նախորդող -ու- հիմքային տարրով, բայց հետագայում ընդհանրացել է նաեւ այլ հիմքերի համար։ հմմտ., թերեւս, խայտուց < *khaidu-sko- (*u-ով հիմքերի համար հմմտ. հ. հնդկ. -kētu- «լուսերեւույթ, լուսավորություն, պատկեր», գոթ. haidus «եղանակ» (*«լուսերեւույթ»))։ ոչ հնդեւրոպական -ու-ով հիմքերի համար հմմտ. կիզուց՝ կիզում բայից:
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
ալուց,
զայրույց,
խայտուց,
կիզուց,
նեղուց,
սպիտակուց
Զուգաբանություններ այլ լեզուներում
հ. հնդկ.
-kētu-
«լուսերեւույթ, լուսավորություն, պատկեր»
գոթ.
haidus
«եղանակ (*«լուսերեւույթ»)»
Էջ 814, սյունակ 1
-ՏԻ
«մանկտի»
Ստուգաբանություն (բնիկ հնդեւրոպական)
Կարելի է ենթադրել, որ ինչպես -ոտի հավաքականակերտ ածանցը կազմված է -ոտ եւ -ի ածանցներից, այնպես էլ -տի-ն կազմված է -ոտ եւ -ի ածանցներից. սակայն այս ենթադրության համար առայժմ որոշակի ապացույցներ չկան:
Էջ 814, սյունակ 1
-ՐԻ
«բերրի»
Ստուգաբանություն (բնիկ հնդեւրոպական)
հ.-ե. արմատ՝ *-riyo-
(անմիջական նախաձեւ՝ *-r(o)- + *-iyo-)
բաղադրյալ ածանց
հ.-ե. արմատ՝ *-t-ro-
կազմություններ
Նկատի ունենալով հիմքի հնդեւրոպական ծագումը՝ պետք է ենթադրել -րի ածանցի համար հնդեւրոպական աղբյուր՝ թերեւս *-riyo- (*-r(o)- + *-iyo-) բաղադրյալ ածանցը, որ բերրի-ի դեպքում պիտի դրվեր *bhere- տիպի հիմքի վրա (*bhere-riyo- > բերրի). սակայն հավաստի զուգահեռներ չկան: Կան *-t-ro-ով կազմություններ՝ *bher-tro «բերիչ, կրիչ, բերելու՝ կրելու միջոց», եւ կարելի էր ենթադրել *bher(e)tro > բերրի, բայց իմաստային անցումը բավարար չափով չի հիմնավորվում:
Դեռեւս քննարկումներ չկան։ Կարող եք գրել առաջին կարծիքը։