Ընդլայնված որոնման պարամետրեր
Որոնման տիրույթ՝
Ծագումնաբանություն՝
Փոխատու լեզու / Խումբ՝
Հավաստիություն / Կասկածելիություն՝
Նիշակազմ (տառադարձման եւ հունարենի նշաններ)՝
կտտացրեք նիշի վրա՝ որոնման տողում ավելացնելու համար
Էջ 732, սյունակ 1
ՏՈՅԺ
(տույժ, տուրժ, տուգ)
«տույժ, տուգանք»
Ստուգաբանություն (փոխառություն)
հ.-ե. արմատ՝ *teug-
փոխատու լեզու՝ իրանական *tōž-ēt
փոխատու լեզու՝ մ. պ. tōž-
փոխատու լեզու՝ մ. պ. tōxtan
փոխառութիւն իրանական աղբիւրից՝ *tōž-ēt: հմմտ. մ. պ. tōž-, tōxtan (tōzidan) (<հնդեւրոպական *teug-)
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
տուժել,
տուժապարտ,
տուժանք,
տուրժական,
անտոյժ,
սակաւատոյժ,
տուգանք,
տուգանել
Մատենագիտություն
H. AG 253;
Աճ. ՀԱԲ 420;
Baily, DKS 133, 450
Էջ 735, սյունակ 1
ՏՈՔՍ(ԱԿԱՆ)
«թունավոր»
Ստուգաբանություն (փոխառություն)
փոխատու լեզու՝ հուն. τοξικόν
-ական-ի համապատասխանեցմամբ ικο-ին
Մատենագիտություն
H. AG 385;
Աճ. ՀԱԲ 432
Էջ 780, սյունակ 1
ՔԱՔԱՆԱԶ
(քաքնիջի, քակոնիճ, քան-քանաճ, քաքունիճ)
«հակոբուկ, մի տեսակ շնխաղող»
Ստուգաբանություն (փոխառություն)
փոխատու լեզու՝ արաբ. kākunaj
Մատենագիտություն
Աճ. ՀԱԲ 568
Էջ 793, սյունակ 1
-ԱԳԱՆ
«աստուածագան, զարմանագան, սրբագան»
Ստուգաբանություն (փոխառություն)
փոխատու լեզու՝ իրան. zan
«տեսակ»
Կազմված է -ա- հոդակապից եւ բուն -զան բաղադրիչից, որ իրանական ծագում ունի (zan «տեսակ»)։ բազմազան, հրաշազան բառերը կամ ամբողջովին իրանական փոխառություններ են, կամ բազում, հրաշ իրանական փոխառություններից -զան-ով հայկական կազմություններ։ -զան-ը դերանվանական հիմքերի հետ կազմում է, այսպես կոչված, կցական բարդություններ, այլեւ հանդես է գալիս կրկնությամբ՝ զանազան։
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
աստուածագան,
զարմանագան,
սրբագան,
բազմազան,
հրաշազան,
բազում,
հրաշ,
հիզան,
որզան,
զանազան
Էջ 794, սյունակ 1
-ԱԿԻ
«ետքնակի, երկակի, հնգակի, յոգնակի, հոլովակի, քառակի, արշաւակի, երեւակի, թեթեւակի, կողմնակի, ուղղակի»
Ստուգաբանություն (բնիկ հնդեւրոպական)
Ծագում է -ակ ածանցի սեռական-տրական հոլովաձեւից, որ հետո որպես ինքնուրույն ածանց տարածվել է առանց -ակ-ի ձեւերի վրա: այս մեկնության դեպքում պատահական պետք է համարել նմանությունը հուն. -ακις եւ խեթ. -anki
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
առանձնակի,
ընդելակի
Զուգաբանություններ այլ լեզուներում
հուն.
-ακις
«հնգիցս, հինգ անգամ»
πεντάκις
խեթ.
-anki
«երկիցս, երկու անգամ»
2-anki
Էջ 796, սյունակ 1
-ԱՅՆԻ
«ամարայնի, գարն(ան)այնի, ձմերայնի»
Ստուգաբանություն (բնիկ հնդեւրոպական)
Մակբայական այս ածանցը հաւանաբար ծագում է -ային ածականական ածանցի հին ներգոյական ձեւից՝ ամարային- ամարայնի, գարն(ան)ային-գարնայնի, ձմերային-ձմերայնի. աւելի քիչ հաւանական է ենթադրել -ային եւ -ի ածանցների բաղարկութիւն կամ -այն ածանցի սեռական-տրականի ձեւ (*ամարայն, *գարնայն, *ձմերայն ձեւեր չկան):
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
ամարայնի,
գարն(ան)այնի,
ձմերայնի
Մատենագիտություն
Greppin 1975, 105
Էջ 796, սյունակ 1
-ԱՅՔ
«իշխանայք, աշխարհայք, ագոնիստայք, արդե(ս)տայք, հերեսիո(վ)տայք»
Ստուգաբանություն (փոխառություն)
փոխատու լեզու՝ հուն. ἀγωνισταί
«մարտիկներ»
փոխատու լեզու՝ հուն. ἀθληταί
«աթլետներ, ըմբիշներ»
փոխատու լեզու՝ հուն. αἱρησιῶται
«հերետիկոսներ»
փոխատու լեզու՝ ասոր. -ā
«status emphaticus»
Այս ածանցի մէջ միաւորուող ձեւերը կազմուած են -այ տարրից՝ -ք հոգնակերտով, ընդ որում -այ-ը հաւանաբար գալիս է տարբեր աղբիւրներից. 1) եպիկուրայք, պիւթագորայք ձեւերում -այ-ը գալիս է Եպիկուր, Պիւթագոր(աս) հատուկ անունների սեռական-տրականի ձեւից (Եպիկուր, -այ, -այ-ք). 2) ագոնիստայք, արդե(ս)տայք, հերեսիո(վ)տայք ձեւերում այն գալիս է հունական այ-ով հոգնակի ձեւերից. 3) իրանական փոխառյալ հիմքերով աշխարհայք, իշխանայք ձեւերում թերեւս պահպանուել է հիմքային -ա-ով ձեւը (հմմտ. աշխարհ-ա-ց, իշխան-ա-ց, այլեւ զճանապարհայն). 4) ասորական փոխառյալ հիմքերով խանութայք, հռիտորայք, պրակտատայք ձեւերում հաւանաբար ասոր. -ā-ն հայերենի համար սովորական յ-ի յաւելումով եւ -այք-ի համաբանական տարածմամբ: Հնարաւոր է, թերեւս, մի շարք ձեւերի համար ենթադրել կանայք ձեւի համաբանական ազդեցութիւնը: Նկատի ունենալով հայերենի շեշտի բնոյթը՝ շեշտահաջորդ վանկերի անկումով՝ պատահական պետք է համարել եւ ձագումնաբանօրէն չմեկնել նմանութիւնը հուն. α-ով հիմքերի հոգն. ուղղ. θεαί «աստուածուհիներ» ձեւի հոգնակիի հետ: Պատահական պետք է համարել նաեւ -այ-ի նմանութիւնը միջ. պրսկ. -āy ածանցի հետ՝ հակառակ Գրեպինի կարծիքի:
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
իշխանայք,
աշխարհայք,
ագոնիստայք,
արդե(ս)տայք,
հերեսիո(վ)տայք,
եպիկուրայք,
պիւթագորայք,
խանութայք,
հռիտորայք,
պրակտատայք,
կանայք
Զուգաբանություններ այլ լեզուներում
լատ.
deae
Մատենագիտություն
Greppin 1975, 66
Էջ 796, սյունակ 1
-ԱՆ
I
«արգելան, գլան, դեղձան, կենդան, փորձան»
Ստուգաբանություն (բնիկ հնդեւրոպական)
հ.-ե. արմատ՝ *-no- / -ā-
(անմիջական նախաձեւ՝ *-ā-no- / -ā-, *-ə-no- / -ā-)
*-ā/ə- հիմքակազմ տարրով
Հաւանաբար տարբեր է իրանական ծագում ունեցող -ան (արժ-ան, պատուիր-ան եւ այլն) ածանցից, թէեւ կարող է բաղարկուած լինել նրա հետ: կարելի է ենթադրել բնիկ հնդեւրոպական ծագում՝ կամ *-no- / -ā- ածանցից՝ *-ā/ə- հիմքակազմ տարրով, կամ այս ածանցի *-i-no-/-ā-, *-u-no-/-ā- տիպի տարբերակից. այս դէպքում ան-ն ունի նոյն ծագումը, ինչ բերան, -ոյ բառի -ան-ը, այն տարբերութեամբ, որ բերան-ը ունի -ո- հիմք եւ չի գիտակցւում որպէս բաղադրեալ կազմութիւն:
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
արգելան,
գլան,
դեղձան,
կենդան,
փորձան
Զուգաբանություններ այլ լեզուներում
հայերեն
գերան
-ի, -աց < *wer-նո-
հ. հնդկ.
jananah
«ծնող»
հ. հնդկ.
vahanah
«ճանապարհորդող»
հ. հնդկ.
sthāna
«հանգստավայր»
Էջ 796, սյունակ 1
-ԱՆ
II
«արժան, բաժան, իշխան, պատուիրան, երասան, նուարտան, պատմուճան»
Ստուգաբանություն (փոխառություն)
փոխատու լեզու՝ իրանական -ān(a)-
Ակնյայտ իրանական ծագում ունի եւ գալիս է -ān(a)- ածանցից: -ան-ով իրանական փոխառութիւնները հաճախ ունեն առանց -ան-ի զուգահեռներ, այ-
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
արժան,
բաժան,
իշխան,
պատուիրան,
երասան,
նուարտան,
պատմուճան
Էջ 797, սյունակ 1
-ԱՆ
III
(իշան(ք), ծիան(ք))
Ստուգաբանություն (փոխառություն)
փոխատու լեզու՝ մ. իրան. -ān
«հոգնակերտ»
հոգնակերտից. սա հանդիպում է պարթեւերենում, միջին պարսկերենում, ինչպես նաեւ նոր պարսկերենում: Այս կապակցությամբ սխալվում է Գրեպինը (Greppin, 1975, 38), որ մերժում է -ան հավաքական-հոգնակերտի իրանական ծագումը այն պատճառաբանությամբ, թե -ան-ը ուշ զարգացման արդյունք է եւ հին տեքստերում, ինչպես, օրինակ, Աստվածաշնչում, չի հանդիպում:
Մատենագիտություն
Greppin 38
Դեռեւս քննարկումներ չկան։ Կարող եք գրել առաջին կարծիքը։