Ընդլայնված որոնման պարամետրեր
Որոնման տիրույթ՝
Ծագումնաբանություն՝
Փոխառության աղբյուր՝
Հավաստիություն / Կասկածելիություն՝
Նիշակազմ (տառադարձման եւ հունարենի նշաններ)՝
կտտացրեք նիշի վրա՝ որոնման տողում ավելացնելու համար
«ող» որոնման արդյունք՝ 1700 բառահոդված
· Էջ 65 / 170
Էջ 331, սյունակ 1
ԽԻՍՏ
(-ի, -աց)
«կարծր, պինդ, դժվարին, խիստ»
Բնիկ հնդեւրոպական (թերեւս)
հ.-ե. արմատ՝ *(s)k(h)ai-d-
«խփել, հրել»
(անմիջական նախաձեւ՝ *khid-to-)
այս դեպքում հայերենում գործում է *dt > *tt > st անցումը, եւ նա պատկանում է *tt > st անցմամբ բնութագրվող տարածքին (արեալին), այսինքն` իրանական, հունական, բալթիական եւ սլավոնական լեզուներին։ Աճառյանը (ՀԱԲ 2, 370) դնում է կասկածելի ստուգաբանությունների մեջ:
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
խստութիւն,
խստապահանջ,
խստանալ,
անխստապահանջ,
խստաձայն,
խստաբերութիւն,
խստաշունչ,
խստասիրտ,
խստերախ,
խստիւ,
խստաբար,
խստել
Զուգաբանություններ այլ լեզուներում
հ. հնդկ.
khēda «ճնշում, ծանր բեռ»
հ. հնդկ.
khidáti «պոկում է, սեղմում է»
հայ.
խիթ, խթել, խեթ (*t ածականով)
Մատենագիտություն
Աճ. ՀԱԲ 370
Էջ 332, սյունակ 1
ԽԻՐՏ
«խրտնած, վախեցած»
Բնիկ հնդեւրոպական (թերեւս)
հ.-ե. արմատ՝ *khēr-d-
«ցատկել»
(անմիջական նախաձեւ՝ (s)ker-(d)-)
*k > *kh անցմամբ: Շեֆտելովիցը (BB 28, 312) կապում է խայթ, խեթ ձեւերի հետ, որ հիշատակում է նաեւ Պոկոռնին (Pok. IEW 1, 917), բայց ավելի հակված է այն հանելու *khid-ro-ից:
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
խրտնել,
խրտուիլ,
խրտուիլակ,
խրտչան
Զուգաբանություններ այլ լեզուներում
հուն.
κραδάω «թափահարել»
հուն.
κραδαίνω «թափահարել, շարժել»
կրավ.
— «դողալ»
մ. իռլ.
ceird «քայլք»
մ. իռլ.
skreoin «վախ»
հ. իսլ.
skjarr «վախկոտ, երկչոտ, վեհերոտ»
հ. իսլ.
skirra «վախեցնել»
հ. վ. գ.
schrecken «վեր ցատկեցնել, վախեցնել, խրտնեցնել»
Մատենագիտություն
Ջհաուկյան, ՕԻԴՊԱՅ 114;
BB 312;
Pok. IEW 917
Տե՛ս նաեւ
Էջ 332, սյունակ 1
ԽԻՑ
«խցան, խցանող առարկա»
Բնիկ հնդեւրոպական (թերեւս)
հ.-ե. արմատ՝ *(s)kei-(d/t)-
«կտրել, անջատել»
(անմիջական նախաձեւ՝ *khit-so- կամ *khit-s-)
Ավելի քիչ հավանական է կապը խիթ, խայթ արմատների հետ` *(s)k(h)ai-t- «խփել, հրել»:
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
խցումն,
խցանել,
խցական,
խցկուկ,
խնուլ,
զուգախնուլ,
ունկնախից,
խցան,
խցհան,
խցահան,
խցանահան,
խցկել
Զուգաբանություններ այլ լեզուներում
հ. վ. գ.
scīt «փայտի կտոր, ծղան»
Մատենագիտություն
Ջհաուկյան, ՕԻԴՊԱՅ 114
Էջ 333, սյունակ 1
ԽԼԵԶ
(բրբ. նաեւ՝ «խխունջ»)
«մողես»
Անստույգ (՞)
հ.-ե. արմատ՝ *(s)kel-
«ծռել»
(անմիջական նախաձեւ՝ *khōleig'h-)
*k > *kh անցմամբ
Քիչ հաւանական է նաեւ ծագումը սեմական աղբիւրից.
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
խլեզագի
Զուգաբանություններ այլ լեզուներում
հուն.
σκώληξ «որդ»
լատ.
coluber «փոքր օձ»
ասոր.
xlezōnā
արաբ.
halazun «խխունջ»
Մատենագիտություն
Ջհաւկեան, ՕԻՄՊԱՅ 115
Էջ 333, սյունակ 1
ԽԼՊԼՏԱԼ
(բբ)
(ԲՀ՝ խալպտալ)
«խայտալ, թռչկոտել, թայտալ, շարժվել, զեռալ»
(բառարանային)
Բնիկ հնդեւրոպական (՞)
հ.-ե. արմատ՝ *kēl-
«քշել, արագ շարժել»
(անմիջական նախաձեւ՝ */խլ-)
կրկնաւոր կազմութիւն
կրկնաւոր կազմութիւն՝ */խլ- արմատից (հմմտ. բրբ. խլվլալ), որ կարող է կապ ունենալ հնդեւրոպական *kēl- արմատից՝ *khēl > խլ- (՞)
Տե՛ս նաեւ
Էջ 334, սյունակ 1
ԽԾՈՒԾ
«զվաձք, զզած վուշի կամ կանեփի մնացուկ»
Անստույգ
հ.-ե. արմատ՝ *kei-d-
«կտրել, անջատել»
(անմիջական նախաձեւ՝ *s(s)kei-d-)
Աղբյուր՝ վրաց. xweça
(քիչ հավաստի է)
«քերթել, թելը մաքրել»
Աղբյուր՝ մեգր.-ճան. xoc
(քիչ հավաստի է)
«կեղեւը հանել»
Գոհացուցիչ ստուգաբանություն չունի: Հավաստի չեն ինչպես հնդեւրոպական, այնպես էլ կովկասյան ծագման վարկածները: Առաջին դեպքում քիչ հավաստի է կապը *s(s)kei-d- «կտրել, անջատել» արմատի հետ (*khei-dio- կամ *khei-d-s-°): Երկրորդ դեպքում՝ նշվող կովկասյան աղբյուրները (Աճառյան, Ջահուկյան) իմաստորեն եւ հնչյունապես բավարար չեն խծուծ կրկնավոր ձեւը բացատրելու համար: Բնաձայնական-պատկերավոր կազմություն:
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
խծծել
Էջ 334, սյունակ 1
Խ(Ղ)ԽԱՅԹ
(-ի, -ից)
«վերքի ուռուցք, բարախ, որդ, ճիճու, հպարտություն, կեղծիք, խարդախություն»
Բնիկ հնդեւրոպական (թերեւս)
հ.-ե. արմատ՝ *kel-
«խփել, կտրել»
*k > *kh անցմամբ
Բաղադրյալ կազմություն (բարդ բառ)՝ խող- եւ խայթ. առաջինը կարելի է բխեցնել հնդեւրոպական *kel- «խփել, կտրել» արմատից՝ *k > *kh անցմամբ: Հմմտ. խիղ- (խող-): խայթ-ն էլ թերեւս առնված է ավելի լայն առումով (հմմտ. խեթ, խիթ):
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
խ(ղ)խայթիլ,
խղխայթումն,
բազմախ(ղ)խայթ
Զուգաբանություններ այլ լեզուներում
լատ.
calamitas «վնաս»
լատ.
clades «վնաս, աղետ, խեղություն, խեղանդամություն, հաշմ»
ռուս.
колоть «ծակել»
Տե՛ս նաեւ
Էջ 334, սյունակ 1
ԽՄԱԹԵԼ
«կպչել, հարել»
Բնիկ հնդեւրոպական (թերեւս)
հ.-ե. արմատ՝ *kol(e)i-
«սոսինձ»
(անմիջական նախաձեւ՝ *khōl(i)-)
հ.-ե. արմատ՝ *klēu-
«կեռիկ, կցել»
Բաղադրյալ կազմություն (բարդ բառ)՝ խող- եւ խթել. առաջինը կարելի է բխեցնել հնդեւրոպական *kol(e)i- «սոսինձ» արմատից (*khōl(i)- > *խոտղ): Երկրորդը կազմված է խթ արմատից: Ավելի քիչ հավանական է կապել հնդեւրոպական *klēu-, *klāu- «կեռիկ, կցել» արմատի հետ:
Զուգաբանություններ այլ լեզուներում
հուն.
κολλα «սոսինձ»
մ. ստ. գ.
helen (*haljan) «սոսնձել, կպցնել, կպչել»
ռուս.
клей, клеить «սոսնձել, սոսինձ, սոսնձով կպցնել»
Մատենագիտություն
Ջաուկյան, ՕԻԴՊԱՅ 115
Տե՛ս նաեւ
Էջ 334, սյունակ 1
ԽՂՈՒՐՏ
(խլուրտ-, խովրտ-, խլորտ-, խոլորտուրտ-)
«ժխոր, աղմուկ»
Բնիկ հնդեւրոպական (թերեւս)
հ.-ե. արմատ՝ *kel-
«կանչել, գոչել, աղմկել, հնչել»
*k > *kh անցմամբ
Բաղադրություն՝ խողուրտին: Եթե կապ չունի խլիրտ արմատի հետ (հնարավոր է բաղադրություն), ապա թերեւս ծագում է հնդեւրոպական *kel- «կանչել, գոչել, աղմկել, հնչել» արմատից՝ *k > *kh անցմամբ:
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
խողուրտին
Զուգաբանություններ այլ լեզուներում
հուն.
καλεω «կանչել»
լատ.
calō «կանչել, հրավիրել»
լատ.
clāmōr «կանչ»
հ. անգլ.
hlowen «գոչել, բղավել, մռնչալ»
հ. անգլ.
hlyn(n) «հնչյուն, աղմուկ»
հ. իսլ.
hjala «զրուցել, շաղակրատել»
Մատենագիտություն
Ջաուկյան, ՕԻԴՊԱՅ 115
Տե՛ս նաեւ
Էջ 334, սյունակ 1
ԽՂՈՒՆՋՆ
(-ի, -աց)
(խղ(ը)նջոյն, խըխ(ը)նջիւն, խխ(ը)նջունի, խղնջուն, խնճուղ, խոնջայլ, խնջող)
«խխունջ»
Անստույգ
Գոհացուցիչ ստուգաբանություն չունի: Մի կողմից համեմատ կողինջ բառի հետ միասին համեմատվում է հնդեւրոպական ծագման բառերի հետ, մյուս կողմից՝ նշվում են սեմական զուգահեռներ:
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
խխնջաձեւ
Զուգաբանություններ այլ լեզուներում
հուն.
σκωληξ «որդ, ճիճու, հարսնյակ, թրթուր»
լատ.
coluber «փոքր օձ»
Մատենագիտություն
Ջաուկյան, ՕԻԴՊԱՅ 115
Տե՛ս նաեւ
Դեռեւս քննարկումներ չկան։ Կարող եք գրել առաջին կարծիքը։