Ընդլայնված որոնման պարամետրեր
Որոնման տիրույթ՝
Ծագումնաբանություն՝
Փոխատու լեզու / Խումբ՝
Հավաստիություն / Կասկածելիություն՝
Նիշակազմ (տառադարձման եւ հունարենի նշաններ)՝
կտտացրեք նիշի վրա՝ որոնման տողում ավելացնելու համար
Էջ 320, սյունակ 1
ԽԱՐԵԼ
I
«այրել, դաղել»
Ստուգաբանություն (բնիկ հնդեւրոպական)
հ.-ե. արմատ՝ *ker-
«այրել, վառել, ջեռուցել»
(անմիջական նախաձեւ՝ *khr- (*khər-, *khor-))
բնիկ հնդեւրոպական՝ *khr- (*khər-, *khor-) ` *ker- «այրել, վառել, ջեռուցել» արմատից:
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
խարակել,
խարակիչ,
խարան,
խարոյկ,
խարոյկել,
խարուկածին,
եղեմնախար
Զուգաբանություններ այլ լեզուներում
հ. իսլ.
hyrr
«կրակ»
հ. վ. գ.
herd
«օջախ»
լիտվ.
kùrti
«ջեռուցել, տաքացնել»
լիտվ.
kárštas
«տաք, ջերմ, կիզիչ»
լատ.
cremō
«այրել»
Մատենագիտություն
Աճ. ՀԱԲ 338
Տե՛ս նաեւ
Էջ 322, սյունակ 1
ԽԱՐՇԵԼ
(ուշ՝ խաշել)
«այրել, վառել, խաշել, եփել»
Ստուգաբանություն (բնիկ հնդեւրոպական)
հ.-ե. արմատ՝ *khrs-
«այրել, վառել, ջեռուցել»
(անմիջական նախաձեւ՝ *khrs-, *khər-ə- *khər-s)
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
խարշումն,
խարշատել,
խարշատումն,
խարշապատիլ,
խաշոյ,
խաշու,
խաշմիս,
աղեխարշ,
տապախարշ,
տաւբախարշ,
անխարշ,
երկնախարշ,
խաշիլ,
քրտնբախաշ,
քրտինքխաշ
Զուգաբանություններ այլ լեզուներում
լիտվ.
karštas
«տաք, շոգ»
ռուս.
красный
«կարմիր»
ռուս.
красивый
«գեղեցիկ»
Մատենագիտություն
Աճ. ՀԱԲ 348;
Pok. IEW 572
Տե՛ս նաեւ
Էջ 326, սյունակ 1
ԽԵՂ
(-ի, -աց)
(խեղ, խիղ)
««խեղ, խեղված, հաշմ, պակասավոր, մեկ ոտքով կաղ» («գարշ, պիղծ, գազիր»)»
Ստուգաբանություն (բնիկ հնդեւրոպական)
հ.-ե. արմատ՝ *(s)k(h)el-
«թեքել, ծռել, հենել, ծուռ, շրջված, խեղաթյուրված»
Հնչյունապես լավ չի հիմնավորված կապը կաղ եւ կեղ «ծուռ» բառերի հետ:
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
խեղութիւն,
խեղել,
խեղաթիւր,
խեղանդամ,
խեղանք,
խեղ(ա)կատակ,
խեղկատակել,
խեղկատակութիւն,
խեղանցել,
խեղբեկ,
խեկբեկ,
խեղկիլ,
խեղկութիւն,
անխեղկեալ
Զուգաբանություններ այլ լեզուներում
հուն.
σκολιός
«ծուռ. անարդար, խորամանկ»
հուն.
σκελίς (ատտ. σχελίς)
«հետեւի ոտք, ազդր»
ալբ.
tshale
«կաղ»
լատ.
scelus
«չարագործություն, խարդախություն, դժբախտություն»
հ. վ. գ.
scëlah
«ծուռ»
գ.
scheel
«շիլ»
Մատենագիտություն
Աճ. ՀԱԲ 356
Տե՛ս նաեւ
Էջ 334, սյունակ 1
ԽՄԱԹԵԼ
«կպչել, հարել»
Ստուգաբանություն (բնիկ հնդեւրոպական)
հ.-ե. արմատ՝ *kol(e)i-
«սոսինձ»
(անմիջական նախաձեւ՝ *khōl(i)-)
հ.-ե. արմատ՝ *klēu-
«կեռիկ, կցել»
Բաղադրյալ կազմություն (բարդ բառ)՝ խող- եւ խթել. առաջինը կարելի է բխեցնել հնդեւրոպական *kol(e)i- «սոսինձ» արմատից (*khōl(i)- > *խոտղ): Երկրորդը կազմված է խթ արմատից: Ավելի քիչ հավանական է կապել հնդեւրոպական *klēu-, *klāu- «կեռիկ, կցել» արմատի հետ:
Զուգաբանություններ այլ լեզուներում
հուն.
κολλα
«սոսինձ»
մ. ստ. գ.
helen (*haljan)
«սոսնձել, կպցնել, կպչել»
ռուս.
клей, клеить
«սոսնձել, սոսինձ, սոսնձով կպցնել»
Մատենագիտություն
Ջաուկյան, ՕԻԴՊԱՅ 115
Տե՛ս նաեւ
Էջ 334, սյունակ 1
ԽՂՈՒՐՏ
(խլուրտ-, խովրտ-, խլորտ-, խոլորտուրտ-)
«ժխոր, աղմուկ»
Ստուգաբանություն (բնիկ հնդեւրոպական)
հ.-ե. արմատ՝ *kel-
«կանչել, գոչել, աղմկել, հնչել»
*k > *kh անցմամբ
Բաղադրություն՝ խողուրտին: Եթե կապ չունի խլիրտ արմատի հետ (հնարավոր է բաղադրություն), ապա թերեւս ծագում է հնդեւրոպական *kel- «կանչել, գոչել, աղմկել, հնչել» արմատից՝ *k > *kh անցմամբ:
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
խողուրտին
Զուգաբանություններ այլ լեզուներում
հուն.
καλεω
«կանչել»
լատ.
calō
«կանչել, հրավիրել»
լատ.
clāmōr
«կանչ»
հ. անգլ.
hlowen
«գոչել, բղավել, մռնչալ»
հ. անգլ.
hlyn(n)
«հնչյուն, աղմուկ»
հ. իսլ.
hjala
«զրուցել, շաղակրատել»
Մատենագիտություն
Ջաուկյան, ՕԻԴՊԱՅ 115
Տե՛ս նաեւ
Էջ 343, սյունակ 1
ԽՈՏՈՒՑ
(խոտոց)
«ուղեղ, ծուծ»
(բարբառային)
Ստուգաբանություն (ծագումն անհայտ է)
բրբ. նշանակում է «կտոր, հատված, մաս»:
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
խոտոցոց,
խոտոցել
Էջ 346, սյունակ 1
ԽՈՐՈՎ
«խորովում»
Ստուգաբանություն (բնիկ հնդեւրոպական)
հ.-ե. արմատ՝ *ker-
«այյրել, վառել, ջեռուցել»
(անմիջական նախաձեւ՝ *khorou- (*khoreu-))
արմատից
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
խորովիլ,
խորոված,
խորովոյ-ք,
խորովանք,
թերխորով,
աղեխորով,
սիւեռնախորով
Զուգաբանություններ այլ լեզուներում
հայ.
խարել
հայ.
խարշել
լատվ.
karštas
«տաք, շոգ»
ռուս.
красный
«կարմիր»
Մատենագիտություն
Աճ. ՀԱԲ 411
Էջ 346, սյունակ 1
ԽՈՑ
(ուշ՝ -ոյ, -ի, -ից)
«խոց, վերք»
Ստուգաբանություն (բնիկ հնդեւրոպական)
հ.-ե. արմատ՝ *khai-t-
«խփել, հրել, խոթել»
(անմիջական նախաձեւ՝ *khot-sk`)
այլ ձայնավորումով, ինչպես խոթ բառում
արմատի կողքին՝ այլ ձայնավորումով, ինչպես խոթ բառում
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
խոցել,
խոցահարել,
խոցոտել,
խոստել,
խոցոտիչ,
խոցոտումն,
խոցտուկ,
ծածկախոց,
ծածկախոյց,
լերդախոց,
չարախոց,
սրախոց,
գեղարդնախոց,
ջրխոց,
տիգախոց
Զուգաբանություններ այլ լեզուներում
հայ.
խայթ
հայ.
խեթ
հայ.
խիթ
Մատենագիտություն
Ջահ. ՀԼՊ 147
Էջ 354, սյունակ 1
ԽՐԱՑ
(-ից)
«կոշկաթել, բաճկոնի թել, բուղ»
Ստուգաբանություն (բնիկ հնդեւրոպական)
հ.-ե. արմատ՝ *(s)ker-
«պտտել, ծռել»
(անմիջական նախաձեւ՝ *khrokso- (°))
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
խրացել,
խրացատեսակ
Զուգաբանություններ այլ լեզուներում
հ. սլավ.
so-kričiti
«ի մի ձգել»
ռուս.
крячить
«պտտել-ամրացնել»
նորվ.
herkja
«իրար կապել»
Մատենագիտություն
Ջհաուկյան, ՕԻԴՊԱՅ 121
Էջ 363, սյունակ 1
ԾԻՐ
(-ոյ, -աւ)
(այլ ձեռագիր՝ -ով)
«ծիր, շրջագիծ, եզր, սահման»
Ստուգաբանություն (փոխառություն)
հ.-ե. արմատ՝ *g'ēi-
«ծլել, ծաղկել»
փոխատու լեզու՝ ակկադ. sirū
«եզր»
Ավելի քիչ հավանական է բխեցնել հնդեւրոպական *g'ēi- «ծլել, ծաղկել» արմատից (այստեղից՝ հայ. ծիլ), որից կան իմաստով մերձավոր ձեւեր՝ (հմմտ. մի կողմից՝ լիտվ. žiedas «ծաղիկ, օղակ, մատանի», մյուս կողմից՝ հոլ. kill «նեղ ծովածոց», (*«ճեղք»), նորվ. keila «փոքր փողրակ, ջրանցք»): Աճառյանը (ՀԱԲ 2, 459) նշում է «կովկասյան» (քարթվելական) զուգահեռներ՝ վրաց. cera- «գրել», ճան. (լազ.) car- «գրել», որոնց համար արդի քարթվելագետները առանձնացնում են *cer «պատկերել, քերել» ընդհանուր արմատ (Klimov, ЭСКЯ 249), ապա cre «շրջան(ակ), շրջագիծ», որ այս արմատի հետ չի կապված: Նա հնարավոր է համարում քարթվելականը եւ հայերենը բխեցնել ուրարտերենից (հմմտ. ակկադ. ecēru(m) «նկարել, գծագրել», որից կարող էր փոխառվել ուրարտերեն ձեւը, եթե այն իրոք գոյություն է ունեցել):
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
ծրագիր,
ծրագրել,
ծիրաձան,
ծրանալ,
ծրափակել,
ափնաձիր,
լայնաձիր,
բոլորաձիր
Զուգաբանություններ այլ լեզուներում
լիտվ.
žiedas
«ծաղիկ, օղակ, մատանի»
հոլ.
kill
«նեղ ծովածոց, (*«ճեղք»)»
նորվ.
keila
«փոքր փողրակ, ջրանցք»
Մատենագիտություն
Ջահ. ՀԼՊ 470;
Աճ. ՀԱԲ 459;
Klimov, ЭСКЯ 249
Տե՛ս նաեւ
Դեռեւս քննարկումներ չկան։ Կարող եք գրել առաջին կարծիքը։