Ընդլայնված որոնման պարամետրեր
Որոնման տիրույթ՝
Ծագումնաբանություն՝
Փոխառության աղբյուր՝
Հավաստիություն / Կասկածելիություն՝
Նիշակազմ (տառադարձման եւ հունարենի նշաններ)՝
կտտացրեք նիշի վրա՝ որոնման տողում ավելացնելու համար
«ձեւ» որոնման արդյունք՝ 955 բառահոդված
· Էջ 47 / 96
Էջ 321, սյունակ 1
ԽԱՐԻՍԽ
(-ի, -աց, ուշ՝ նաեւ -ից)
(բրբ. սարիսխ)
«պատուանդան, ստորին մաս, հատակ, ցածր բեմ, խարիսխ, ոտք, սրունք»
Ծագումն անհայտ է
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
խարսխաձեւ,
խարսխել,
կարծրախարիսխ,
հաստախարիսխ
Էջ 321, սյունակ 1
ԽԱՐԽԱԼԵԼ
(խարխարել, խարխլել, խարխիլ)
(խարխուլ (խարխուր) «խարխուլ»)
«խարխլել»
Բնիկ հնդեւրոպական (թերեւս)
հ.-ե. արմատ՝ *(s)ker-
«պտտելով շարժել, ցատկել»
(անմիջական նախաձեւ՝ *khr- (*khor-, *khər-))
*k/kh անցումով
թերեւս բնիկ հնդեւրոպական՝ *khr- (*khor-, *khər-) *k/kh անցումով *(s)ker- «պտտելով շարժել, ցատկել» արմատից։ Ինչպիսի՞ն է հարաբերութիւնը ուրարտ. harharšu «քանդել» բայաձեւի հետ։ Եթե ճիշտ է խար արմատի հնդեւրոպական ծագման վարկածը, ապա ուրարտ. բառը փոխառութիւն է հայերենից, մանաւանդ որ ունի -š- բայական տարրը, այլապես թերեւս գործ ունենք ուրարտերենից փոխառեալ ձեւի հետ։
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
խարխալանք,
խարխարիչ,
խարխարումն,
խարխարուն,
անխարխար
Զուգաբանություններ այլ լեզուներում
հ. հնդկ.
kiráti «ցանում է, շաղ է տալիս. գցում է, շպրտում է»
հուն.
σκαίρω «ցատկել, ցատկոտել»
Էջ 321, սյունակ 1
ԽԱՐ(Խ)ԱՇՏԵԼ
(խարաշտել)
«մթեցնել (աչքի մասին)»
Բնիկ հնդեւրոպական (թերեւս)
հ.-ե. արմատ՝ *ker-
«գունանիշ»
(անմիջական նախաձեւ՝ *խար-)
թերեւս կրկնաւոր խար-խար-շտել ձեւից՝ -շտ բարբառային ածանցով. հնարաւոր է ծագումը *խար արմատից, որ կարող է գալ գույնանիշ հնդեւրոպական *ker- արմատից
Տե՛ս նաեւ
Էջ 322, սյունակ 1
ԽԱՐՈՅՐ
«մթին, խրթին, տգեղ»
Փոխառություն (թերեւս)
հ.-ե. արմատ՝ *suer-
«սեւ, կեղտագոյն»
(անմիջական նախաձեւ՝ *suir-d)
ածականազուրկ ձեւ
Աղբյուր՝ իրանական *xvār
(թերեւս)
Թերեւս փոխառութիւն իրանական աղբիւրից՝ *xvār (< հնդեւրոպական *suer-), եթե եղել է *suir-d «սեւ, կեղտագոյն» արմատի այսպիսի ածականազուրկ ձեւ:
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
խարուրել
Էջ 323, սյունակ 1
ԽԱՐՏ
(-ի, -ից)
«խարտուք, խարտված մետաղի մանրուք»
Բնիկ հնդեւրոպական (թերեւս)
հ.-ե. արմատ՝ *(s)ker-d-
«կտրել»
(անմիջական նախաձեւ՝ *khrd- (*kord-, *khərd-))
*k/kh անցմամբ
այս անցման հնարաւորութիւնը հաշւի չեն առել Պետերսոնը (IF 43, 75), Աճառեանը (ՀԱԲ 2, 349) եւ Մայըրհոֆերը (KEWA 1, 304), որոնք խարտել-ի հետ համեմատւող հ. հնդկ. khārdati «կծում է» ձեւը վերցնում են *(s)ker- արմատից առանձին: Աճառեանը (ՀԱԲ 2, 348-349), բխեցնում է սեմական աղբիւրից՝ բերելով ասոր. xrat «հատել, ծակել, քերել, փորել», եբր. xrt «դուր, փորագրիչ», արաբ. xrt «հղկել», harrat «խառատ» զուգահեռները:
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
խարտել,
խարտածոյ,
խարտոց,
խարտուք
Զուգաբանություններ այլ լեզուներում
հ. հնդկ.
khārdati «կծում է»
Մատենագիտություն
Աճ. ՀԱԲ 348-349
Էջ 323, սյունակ 1
ԽԱՑԱԿԵԼ
(հացակել)
«ծախսել, սպառել, պակասեցնել»
Բնիկ հնդեւրոպական (թերեւս)
հ.-ե. արմատ՝ *skēth-
«վնասել»
(անմիջական նախաձեւ՝ *khəth-s)
ծագումով նոյնն է խացակ «արատաւոր, հիւանդ» բառի հետ:
Տե՛ս նաեւ
Էջ 324, սյունակ 1
ԽԱՆԴ
«տեր»
Փոխառություն
Աղբյուր՝ պ. havand
Աճառյանը (ՀԱԲ 2, 350) բացատրում է «տիկին» եւ հանում պ. hānvāda ձեւից:
Մատենագիտություն
Աճ. ՀԱԲ 350
Էջ 326, սյունակ 1
ԽԵՂԱԿԱՆ
(խեղանակ)
««հաստատուն» կամ «գլխավոր» (ԲՀ)»
Անստույգ
Խեղական ձեւը կարող է կապված լինել խեղ- = խել «խելք, գլուխ» արմատի հետ: Խեղանակ ձեւը որոշ ձեռագրերում կապվում է հեղինակ «առաջնորդ, գլխավոր» բառի հետ:
Էջ 326, սյունակ 1
ԽԵՂՃ
(խեղտ)
«ձեւ, տեսք, կազմ, կատարելություն»
Բնիկ հնդեւրոպական (թերեւս)
հ.-ե. արմատ՝ *kelg-
«ոլորվել, գալարվել, նենգություն, կեղծիք»
(անմիջական նախաձեւ՝ *khelg-)
բխում է *kelg- «ոլորվել, գալարվել, նենգություն, կեղծիք» արմատի *khelg- տարբերակից
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
տխեղճ
Զուգաբանություններ այլ լեզուներում
մ. իռլ.
celg «նենգություն, խորամանկություն, դավաճանություն»
հ. անգլ.
hylc «ծռում, ոլորք»
լեհ.
chołgacsię «սողալ, սահել, քարշ գալ»
Տե՛ս նաեւ
Էջ 327, սյունակ 1
ԽԵՃԵՊ
(կեճեպ, կճեպ, այլեւ, թերեւս, փեճեկ, փեճոկ, փոճոկ)
«կճեպ, կեղեւ, պատյան»
Բնիկ հնդեւրոպական (թերեւս)
հ.-ե. արմատ՝ *sek-
«կտրել»
(անմիջական նախաձեւ՝ *s(k)h)ed-)
o-ձայնդարձ
Հնարավոր է ծագումը հնդեւրոպական *s(k)h)ed- «ճեղքել, ցրել» արմատից (Պետերսոն), որտեղից հայ. շերտ (*skhedri-), այլեւ հնդկ. skhádatē «ճեղքում է»... մանավանդ որ *s(k)h)ed-ը ծագում է *sek- «կտրել» արմատից, որից ծագում է նաեւ *skend- «պոկել, անջատել» հիմնաձեւը, եւ որից ծագում են հայերենին մոտ իմաստներով բառեր։ Աճառյանը բերում է քարթվելական զուգահեռներ (վրաց. xečbi, ճան. xečepa, մեգր. sepčo), բայց չի լուծում այն հարցը, թե որն է որից փոխառել: Վերեւում տրված ստուգաբանության դեպքում հայերենն է քարթվելական ձեւերի աղբյուրը, մանավանդ որ հայերենում առկա է խ/կ հերթագայությունը, ինչպես խեղ եւ կաղ արմատների դեպքում:
Զուգաբանություններ այլ լեզուներում
հ. հնդկ.
skhádatē «ճեղքում է»
լիտվ.
skedervà «բեկոր»
հ. հոլ.
ceinn «թեփ, թեփուկ, կճեպ, պատյան, կեղեւ»
մ. բրետ.
quenn «կաշի»
բրետ.
kenn «թեփ»
բրետ.
ken «կաշի»
հ. բրետ.
skant «թեփ»
հ. բրետ.
skān «կեղեւ»
հ. վ. գ.
scinten «քերթել»
Մատենագիտություն
Աճ. ՀԱԲ 358;
Ջհայկյան, ՕԻԱՊԱՅ 112
Դեռեւս քննարկումներ չկան։ Կարող եք գրել առաջին կարծիքը։