Ընդլայնված որոնման պարամետրեր
Որոնման տիրույթ՝
Ծագումնաբանություն՝
Փոխատու լեզու / Խումբ՝
Հավաստիություն / Կասկածելիություն՝
Նիշակազմ (տառադարձման եւ հունարենի նշաններ)՝
կտտացրեք նիշի վրա՝ որոնման տողում ավելացնելու համար
Էջ 312, սյունակ 1
ԽԱՂԱՂ
(կա նաեւ մ. հ. խաղոդիլ «խաղաղվել, հանգստանալ, մեղմանալ, թուլանալ»)
«խաղաղ, հանդարտ, հանգիստ»
Ստուգաբանություն (բնիկ հնդեւրոպական)
հ.-ե. արմատ՝ *khl-
(անմիջական նախաձեւ՝ *khl- (կամ *khəl-, *khəl-))
կրկնաւոր կամ -աղ ածանցով ձեւ
եթե ճիշտ է Մեյեի համեմատութիւնը հուն. χαχαω «արձակել, թողնել, թուլացնել» բայի հետ: Թերեւս հնարաւոր է նաեւ համեմատութիւնը կաղաղ «որջ» (սկզբնապես «հանգստավայր, ապաստարան») բառի հետ՝ կ/խ հերթագայութեամբ (հմմտ. կեղ «ծուռ» - խեղ):
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
խաղաղանալ,
խաղաղական,
խաղաղակոյտ,
խաղաղարար,
խաղաղիկ,
խաղաղութիւն,
հետախաղաղ,
հողմախաղաղ
Զուգաբանություններ այլ լեզուներում
հուն.
χαχαω
«արձակել, թողնել, թուլացնել»
Մատենագիտություն
Meillet, EGCAC 36
Էջ 313, սյունակ 1
ԽԱՃ
(խաժ)
«մի բույս»
Ստուգաբանություն (ծագումն անհայտ է)
հմմտ. ճ/ժ հերթագայութիւնը
Էջ 327, սյունակ 1
ԽԵՃԵՊ
(կեճեպ, կճեպ, այլեւ, թերեւս, փեճեկ, փեճոկ, փոճոկ)
«կճեպ, կեղեւ, պատյան»
Ստուգաբանություն (բնիկ հնդեւրոպական)
հ.-ե. արմատ՝ *sek-
«կտրել»
(անմիջական նախաձեւ՝ *s(k)h)ed-)
o-ձայնդարձ
Հնարավոր է ծագումը հնդեւրոպական *s(k)h)ed- «ճեղքել, ցրել» արմատից (Պետերսոն), որտեղից հայ. շերտ (*skhedri-), այլեւ հնդկ. skhádatē «ճեղքում է»... մանավանդ որ *s(k)h)ed-ը ծագում է *sek- «կտրել» արմատից, որից ծագում է նաեւ *skend- «պոկել, անջատել» հիմնաձեւը, եւ որից ծագում են հայերենին մոտ իմաստներով բառեր։ Աճառյանը բերում է քարթվելական զուգահեռներ (վրաց. xečbi, ճան. xečepa, մեգր. sepčo), բայց չի լուծում այն հարցը, թե որն է որից փոխառել: Վերեւում տրված ստուգաբանության դեպքում հայերենն է քարթվելական ձեւերի աղբյուրը, մանավանդ որ հայերենում առկա է խ/կ հերթագայությունը, ինչպես խեղ եւ կաղ արմատների դեպքում:
Զուգաբանություններ այլ լեզուներում
հ. հնդկ.
skhádatē
«ճեղքում է»
լիտվ.
skedervà
«բեկոր»
հ. հոլ.
ceinn
«թեփ, թեփուկ, կճեպ, պատյան, կեղեւ»
մ. բրետ.
quenn
«կաշի»
բրետ.
kenn
«թեփ»
բրետ.
ken
«կաշի»
հ. բրետ.
skant
«թեփ»
հ. բրետ.
skān
«կեղեւ»
հ. վ. գ.
scinten
«քերթել»
Մատենագիտություն
Աճ. ՀԱԲ 358;
Ջհայկյան, ՕԻԱՊԱՅ 112
Էջ 328, սյունակ 1
ԽԵՐԵՒԵՇ(Տ)
(հարէժ)
(-ի, -աց)
«մանրադրամ, լումա, բարակ թերթ, փոքր կտոր»
Ստուգաբանություն (ծագումն անհայտ է)
հ.-ե. արմատ՝ *(s)ker-
«կտրել»
*k>*kh անցմամբ
Կասկածելի է կապը հնդեւրոպական *(s)ker- «կտրել» արմատի հետ` *k>*kh անցմամբ։
Տե՛ս նաեւ
Էջ 328, սյունակ 1
ԽԵՐՇԵՏ
(հերշատ)
««մնացուկ. մանրուք» (կամ «հիշատա՞կ»)»
Ստուգաբանություն (անստույգ)
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
խերշետանք
Տե՛ս նաեւ
Էջ 328, սյունակ 1
ԽԵՑ
«կավե աման, խեցի, կտոր, խեցեմորթի պատյան»
Ստուգաբանություն (բնիկ հնդեւրոպական)
հ.-ե. արմատ՝ *(s)k(h)ed-
«ճեղքել»
(անմիջական նախաձեւ՝ *khed-sk-)
Վրացերենն ունի keci «կավ, թրծուփ կավ», որ, թերեւս, հայերենից է փոխառված` կ/խ հերթագայությամբ ներկայացված մի արմատից։
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
խեցագործ,
խեցանման,
խեցակոյտ,
խեցակարկառ,
խեցատ,
խեցգետին(ն),
խեցբեկ,
խեցբեկագոյն,
խեցբեկոր,
զրախեց,
նշախեց,
խեցխեցի,
խեցի,
խեցկոյտ,
խեցեայ,
խեցեղէն,
խեցեմորթ,
պղնձախեցի
Զուգաբանություններ այլ լեզուներում
հ. հնդկ.
skhadatē
«ճեղքում է»
հայ.
շերտ
<*skhed-ri
լիտվ.
skedervà
«բեկոր»
Մատենագիտություն
Աճ. ՀԱԲ 360
Էջ 332, սյունակ 1
ԽԻՐՏ
«խրտնած, վախեցած»
Ստուգաբանություն (բնիկ հնդեւրոպական)
հ.-ե. արմատ՝ *khēr-d-
«ցատկել»
(անմիջական նախաձեւ՝ (s)ker-(d)-)
*k > *kh անցմամբ: Շեֆտելովիցը (BB 28, 312) կապում է խայթ, խեթ ձեւերի հետ, որ հիշատակում է նաեւ Պոկոռնին (Pok. IEW 1, 917), բայց ավելի հակված է այն հանելու *khid-ro-ից:
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
խրտնել,
խրտուիլ,
խրտուիլակ,
խրտչան
Զուգաբանություններ այլ լեզուներում
հուն.
κραδάω
«թափահարել»
հուն.
κραδαίνω
«թափահարել, շարժել»
կրավ.
—
«դողալ»
մ. իռլ.
ceird
«քայլք»
մ. իռլ.
skreoin
«վախ»
հ. իսլ.
skjarr
«վախկոտ, երկչոտ, վեհերոտ»
հ. իսլ.
skirra
«վախեցնել»
հ. վ. գ.
schrecken
«վեր ցատկեցնել, վախեցնել, խրտնեցնել»
Մատենագիտություն
Ջհաուկյան, ՕԻԴՊԱՅ 114;
BB 312;
Pok. IEW 917
Տե՛ս նաեւ
Էջ 335, սյունակ 1
ԽՆԱՄ
(-ոյ)
«խնամք, հոգատարություն»
Ստուգաբանություն (ծագումն անհայտ է)
հ.-ե. արմատ՝ *ken-
«ջանալ, ձգտել, շտապել»
հ.-ե. արմատ՝ *kʷenth-
«տառապել, համբերել, հանդուրժել»
*k > *kh անցումով
Ակնհայտորեն կապված է խնայ- «խնայում» արմատի հետ, որի ծագումը նույնպես անհայտ է: Հազիվ թե կապ ունենա հնդեւրոպական արմատներից մեկի հետ` *k>*kh անցումով: Խնամ/խնայ արմատների մ/յ հերթագայությունը ցույց է տալիս հայերենից տարբեր աղբյուր:
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
խնամել,
խնամոտ,
խնամարկել,
խնամատարություն,
խնամակալ,
խնամագութ,
խնամած,
խնամի,
խնամունի,
խնամություն,
խնամենալ,
խնամեխոս,
բարեխնամություն,
բազմախնամ,
ժողովրդախնամ,
նախախնամություն,
վերնախնամ
Տե՛ս նաեւ
Էջ 337, սյունակ 1
ԽՈԺՈՌ
«կոշտ, անհարթ, դաժան»
Ստուգաբանություն (անստույգ)
խոշոր բառի հնչյունիմաստային տարբերակն է։ Ենթաշերտային բառ կամ, թերեւս, պատկերավոր-բնաձայնական կազմություն։ Թերեւս կապված է նաեւ խլուրդ համիմաստ բառի հետ ժ/լ հերթագայությամբ։
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
խոժոռադէմ,
խոժոռիլ,
խոժոռագեղ,
խոժոռութիւն,
խոժոռուտ
Տե՛ս նաեւ
Էջ 338, սյունակ 1
ԽՈԼՈՐ
(խոլոր)
«խժոռ, խեթ (հայացքի մասին)»
Ստուգաբանություն (ծագումն անհայտ է)
ենթաշերտային բառ, որ լ/ժ եւ լ/շ հերթագայություններով կապված է խժոռ եւ խոշոր բառերի հետ: Ավելի քիչ հավանական է կապ տեսնել հնդեւրոպական *(s)kel- «ծռել, ծուռ» արմատի հետ` *k>kh անցմամբ:
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
խոլորել
Զուգաբանություններ այլ լեզուներում
հայ.
խեղ
Դեռեւս քննարկումներ չկան։ Կարող եք գրել առաջին կարծիքը։