Ընդլայնված որոնման պարամետրեր
Որոնման տիրույթ՝
Ծագումնաբանություն՝
Փոխատու լեզու / Խումբ՝
Հավաստիություն / Կասկածելիություն՝
Նիշակազմ (տառադարձման եւ հունարենի նշաններ)՝
կտտացրեք նիշի վրա՝ որոնման տողում ավելացնելու համար
Էջ 801, սյունակ 1
-ԱՑԻ, -ԵՑԻ, -ՑԻ
Ստուգաբանություն (բնիկ հնդեւրոպական)
հ.-ե. արմատ՝ *sko
հ.-ե. արմատ՝ *iyo
(անմիջական նախաձեւ՝ *skyiyo-)
Կազմուել է հ.-ե. *-sko եւ *-iyo- ածանցների բաղադրի վրայ (*-skyiyo-)` նախորդող ձայնաւորով կամ առանց դրա. տեղային իմաստը, ինչպէս -ոց-ի դէպքում, զարգացել է հայերէնում, եթէ տեղի չի ունեցել *-tyo-ից ծագող ձեւերի հետ բաղարկում. մակբայական ձեւերի համար (աբացի, մուրացի եւ այլն) թերեւս կարելի է ենթադրել -աց-ով, -եաց-ով հիմքային ձեւերի սեռական-տրականի հետ բաղարկութիւն:
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
այրա-ցի,
արդարացի,
աբացի,
բառացի,
բերանացի,
խելացի,
հայացի,
հայեցի,
ձերբացի,
մուրացի,
հարեւանցի,
բաբելացի,
դրացի,
քաղաքացի,
երբայեցի,
հռովմայեցի
Տե՛ս նաեւ
Էջ 801, սյունակ 1
-ԱՒԱՆԴ
Ստուգաբանություն (փոխառություն)
հ.-ե. արմատ՝ *bhendh-
«կապել»
փոխատու լեզու՝ իրան. -βand
«կապել»
Այս վերջածանցի -աւանդ բաղադրիչը ծագում է իրան. -βand (իրան. *band- < հ.-ե. *bhendh- «կապել») արմատից:
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
գահաւանդ,
դարաւանդ,
սարաւանդ
Էջ 801, սյունակ 1
-ԱՒԱՆԴԱԿ
Ստուգաբանություն (փոխառություն)
փոխատու լեզու՝ իրան. -βandak
Իրանական ծագում ունի. -աւանդակ-ը գալիս է իրան. -βandak բաղադրիչից (հմմտ. -(ա)ւանդ), որ համաբանութեամբ տարածուել է նաեւ հայ. բարձրաւանդակ (բարձր բնիկ հիմքով) ձեւի վրայ:
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
բարձրաւանդակ,
գահաւանդակ,
սարաւանդակ
Տե՛ս նաեւ
Էջ 802, սյունակ 1
-ՈՂ
Ստուգաբանություն (բնիկ հնդեւրոպական)
հ.-ե. արմատ՝ *-olo-
(անմիջական նախաձեւ՝ *-a-)
ցական ձեւերի հետ՝ μαινόλης «մոլեգնող», φαινόλης (լատ. paenula) «մի տեսակ թիկնոց» (հ.-ե. *-olo- /-a-), վերջին դեպքում պետք է ենթադրել -աւղ եւ -ող ձեւերի բաղարկություն. դերբայական այս ածանցից թերեւս տարբեր է այն -ող-ը, որ հանդիպում է ձախող, յաջող, նաեւ խճող ձեւերում, որոնք հանդես են գալիս որպես բայահիմքեր՝ խճողել, ձախողել, յաջողիլ. անհնար չէ սրանց ծագումը ուրարտ. -ul- (իմա՛ -ol-) ածանցից (հմմտ. ter-terul- «դնել») (Ջահուկյան, 1987, 438):
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
ձախող,
յաջող,
խճող
Զուգաբանություններ այլ լեզուներում
հուն.
μαινόλης
«մոլեգնող»
լատ.
paenula
«մի տեսակ թիկնոց»
հուն. φαινόλης-ից
Մատենագիտություն
Ջահուկյան 438
Էջ 803, սյունակ 1
-ԵԱՅ
( > *-եէ)
Ստուգաբանություն (փոխառություն)
փոխատու լեզու՝ ասոր. xaldāyā
փոխատու լեզու՝ ասոր. īhudāyā
փոխատու լեզու՝ ասոր. məsalləyānē
Կազմուած է -ի հիմքային տարրից եւ -այ բաղադրիչից, որ հաւանաբար նոյնն է -այ-ք ածանցի -այ-ի եւ, թերեւս, հատուկ անունների -այ վերջաւորութեան հետ, այսինքն՝ նոյնպէս սկզբնական հիմքային տարր է. -ի-ի համար հմմտ. այծ, -ի (սկզբնական հիմքը՝ *այծի) - այծեայ, արեւել-ք, -ից - արեւելեայ, սիրտ, -ի - սրտեայ, փայտ, -ի - փայտեայ. հետագայում տարածուել է նաեւ սկզբնապէս -ի-ով չվերջացող հիմքերի վրայ (հմմտ. անձն, -ին - անձնեայ, բուրդ, -ոյ - բրդեայ), ընդ որում առկա են տարբերակային ձեւեր՝ միջերկրայ - միջերկրեայ. որկորայ - որկորեայ, փողոկրայ - փողոկրեայ. ինչպէս -այ-ք-ի -այ-ը, -եայ-ը նոյնպէս բաղարկուել է օտար կազմութիւնների համապատասխան ձեւերի հետ՝ քաղդեայ - ասոր. xaldāyā, հրեայ - ասոր. īhudāyā, մժնեայ - ասոր. məsalləyānē, այլեւ իրան. ծագման դժնեայ, աշտեայ: քիչ հաւանական է -այ-ի համեմատութիւնը կամայ, ակամայ բառերի -այ-ի հետ, որ գալիս է իրան. -āy ածանցից (սա գոյականներից ածականներ է կազմել):
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
անձեայ,
բրդեայ,
եղեւնեայ,
ծաղկեայ,
կնեայ,
մաշկեայ,
արտեայ,
քրիստոնեայ,
այծեայ,
արեւելեայ,
սրտեայ,
փայտեայ,
անձնեայ,
միջերկրեայ,
որկորեայ,
փողոկրեայ,
քաղդեայ,
հրեայ,
մժնեայ,
դժնեայ,
աշտեայ
Մատենագիտություն
ՕԻՅ. Среднеперсидский язык 198
Էջ 804, սյունակ 1
-ԱՆ
Ստուգաբանություն (փոխառություն)
փոխատու լեզու՝ իրան. -ān
«հոգնակերտ»
փոխատու լեզու՝ իրան. -yān
«հոգնակերտի տարբերակ»
Փոխառուած է իրանական -ān հոգնակերտի -yān տարբերակից, որ, սակայն, դասական պարսկերէնում դրւում էր ā, ī, ō, ū ձայնաւորներով վերջացող բառերից յետոյ. հայերէնում նրա դրուելը բաղաձայններից յետոյ կարող է բացատրուել նրանով, որ այն ոչ թէ ուղղակի փոխառութիւն է, այլ հայ. -եան-ի` իրանական հոգնակերտի հետ բաղարկուելու արդիւնք:
Էջ 804, սյունակ 1
-(Ե)ԿԻ(Ն)
«նախկի(ն), կրկին, երեքկին, չորեքկին, հ(ի)նգեկին, վեցկին, եաթնեկի(ն), տասնեկի(ն), յիսնեկի(ն)»
Ստուգաբանություն (անստույգ)
Ինչպէս երեւում է բերուած օրինակներից, -կի(ն) տարբերակը բառեր է կազմում ցածր թուականներից` մինչեւ վեց-ը ներառեալ, -եկին(ն)-ը` աւելի բարձրերից. հինգ թուականից կազմւում է եւ՛ -կին-ով, եւ՛ -եկին-ով ձեւեր. -եկին(ն)-ի համար կարելի էր ենթադրել -եակ եւ -ին (հմմտ. առաջին) կամ -ի բաղադրիչներ (Greppin, 1973, 67, 1975, 78), սակայն այս դէպքում անբացատրելի է մնում -կի(ն) տարբերակը, որ դժուար է դիտել որպէս -եկի(ն)-ի կրճատ ձեւ կամ բացատրել որպէս -իկ եւ -ի(ն) բաղադրիչների միացում. հարցի լուծումն առաւել եւս դժուարանում է, եթէ կապ կայ -եկի(ն)-ի, -կի(ն)-ի եւ -եկի միջեւ:
Մատենագիտություն
Greppin 1973, 67, 1975, 78
Տե՛ս նաեւ
Էջ 804, սյունակ 1
-ԵՂԷՆ
«ամպեղէն, աստուածեղէն, բոցեղէն, երկաթեղէն, կաւեղէն, հողեղէն, ջրեղէն, փայտեղէն, քարեղէն»
Ստուգաբանություն (բնիկ հնդեւրոպական)
փոխատու լեզու՝ իրան. -էն
Բաղկացած է -եղ եւ -էն տարրերից, որոնցից երկրորդը գալիս է իրանական ծագման -էն-ից, կամ հին -այն-ից` բարբառային հնչիւնափոխութեամբ (հմմտ. -եայ > է):
Տե՛ս նաեւ
Էջ 805, սյունակ 1
-ԵՍՏ
Ստուգաբանություն (բնիկ հնդեւրոպական)
հ.-ե. արմատ՝ *sti-
նախորդող *-e- ձայնավորով
փոխատու լեզու՝ իրան. aruvastam
«պնդակազմություն, ճարտարություն, ընդունակություն»
հմմտ. -աստ, -իստ, -ուստ: Պահեստ-ը իրանական հիմքով է, նաեւ արուեստ բառի դեպքում հնարավոր է հայկական ձեւի բաղարկում իրանականի հետ: Ծագում է հ.-ե. *sti- ածանցից՝ նախորդող *-e- ձայնավորով:
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
զգեստ,
ուտեստ,
պահեստ,
արուեստ
Զուգաբանություններ այլ լեզուներում
հ. պրսկ.
aruvastam
«պնդակազմություն, ճարտարություն, ընդունակություն»
Էջ 805, սյունակ 1
-(Ե)ՐՈՐԴ
Ստուգաբանություն (բնիկ հնդեւրոպական)
հ.-ե. արմատ՝ *-ro-
*-o-ն պահպանվել է հաջորդ -րդ-ից առաջ
հ.-ե. արմատ՝ *-dhro-
Այս ածանցի -րորդ բաղադրիչի -րր-ն ծագում է հ.-ե. *-ro-ից, որի *-o-ն պահպանվել է հաջորդ -րդ-ից առաջ` *երկիրորդ > երկրորդ, *երիրորդ > երրորդ, *չորիրորդ > չորրորդ. -րդ-ն հավանաբար ծագում է հ.-ե. *-dhro- ածանցից (հմմտ. -որդ) հինգերորդ բառի մեջ նույնպես առկա է *-ro-ն, իսկ -ե-ն հիմքային է (*penkʷe-ro- հինգերո-). ավելի բարձր թվականների -երորդ-ի -երո-ն կամ հինգերորդ-ի համաբանական ազդեցության արդյունք է, կամ գալիս է *-ro-ի *-ero- տարբերակից:
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
երկրորդ,
երրորդ,
չորրորդ,
հինգերորդ,
վեցերորդ,
եթներորդ
Դեռեւս քննարկումներ չկան։ Կարող եք գրել առաջին կարծիքը։