Ընդլայնված որոնման պարամետրեր
Որոնման տիրույթ՝
Ծագումնաբանություն՝
Փոխատու լեզու / Խումբ՝
Հավաստիություն / Կասկածելիություն՝
Նիշակազմ (տառադարձման եւ հունարենի նշաններ)՝
կտտացրեք նիշի վրա՝ որոնման տողում ավելացնելու համար
Էջ 312, սյունակ 1
ԽԱՂԱՂ
(կա նաեւ մ. հ. խաղոդիլ «խաղաղվել, հանգստանալ, մեղմանալ, թուլանալ»)
«խաղաղ, հանդարտ, հանգիստ»
Ստուգաբանություն (բնիկ հնդեւրոպական)
հ.-ե. արմատ՝ *khl-
(անմիջական նախաձեւ՝ *khl- (կամ *khəl-, *khəl-))
կրկնաւոր կամ -աղ ածանցով ձեւ
եթե ճիշտ է Մեյեի համեմատութիւնը հուն. χαχαω «արձակել, թողնել, թուլացնել» բայի հետ: Թերեւս հնարաւոր է նաեւ համեմատութիւնը կաղաղ «որջ» (սկզբնապես «հանգստավայր, ապաստարան») բառի հետ՝ կ/խ հերթագայութեամբ (հմմտ. կեղ «ծուռ» - խեղ):
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
խաղաղանալ,
խաղաղական,
խաղաղակոյտ,
խաղաղարար,
խաղաղիկ,
խաղաղութիւն,
հետախաղաղ,
հողմախաղաղ
Զուգաբանություններ այլ լեզուներում
հուն.
χαχαω
«արձակել, թողնել, թուլացնել»
Մատենագիտություն
Meillet, EGCAC 36
Էջ 326, սյունակ 1
ԽԵՂ
(-ի, -աց)
(խեղ, խիղ)
««խեղ, խեղված, հաշմ, պակասավոր, մեկ ոտքով կաղ» («գարշ, պիղծ, գազիր»)»
Ստուգաբանություն (բնիկ հնդեւրոպական)
հ.-ե. արմատ՝ *(s)k(h)el-
«թեքել, ծռել, հենել, ծուռ, շրջված, խեղաթյուրված»
Հնչյունապես լավ չի հիմնավորված կապը կաղ եւ կեղ «ծուռ» բառերի հետ:
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
խեղութիւն,
խեղել,
խեղաթիւր,
խեղանդամ,
խեղանք,
խեղ(ա)կատակ,
խեղկատակել,
խեղկատակութիւն,
խեղանցել,
խեղբեկ,
խեկբեկ,
խեղկիլ,
խեղկութիւն,
անխեղկեալ
Զուգաբանություններ այլ լեզուներում
հուն.
σκολιός
«ծուռ. անարդար, խորամանկ»
հուն.
σκελίς (ատտ. σχελίς)
«հետեւի ոտք, ազդր»
ալբ.
tshale
«կաղ»
լատ.
scelus
«չարագործություն, խարդախություն, դժբախտություն»
հ. վ. գ.
scëlah
«ծուռ»
գ.
scheel
«շիլ»
Մատենագիտություն
Աճ. ՀԱԲ 356
Տե՛ս նաեւ
Էջ 327, սյունակ 1
ԽԵՃԵՊ
(կեճեպ, կճեպ, այլեւ, թերեւս, փեճեկ, փեճոկ, փոճոկ)
«կճեպ, կեղեւ, պատյան»
Ստուգաբանություն (բնիկ հնդեւրոպական)
հ.-ե. արմատ՝ *sek-
«կտրել»
(անմիջական նախաձեւ՝ *s(k)h)ed-)
o-ձայնդարձ
Հնարավոր է ծագումը հնդեւրոպական *s(k)h)ed- «ճեղքել, ցրել» արմատից (Պետերսոն), որտեղից հայ. շերտ (*skhedri-), այլեւ հնդկ. skhádatē «ճեղքում է»... մանավանդ որ *s(k)h)ed-ը ծագում է *sek- «կտրել» արմատից, որից ծագում է նաեւ *skend- «պոկել, անջատել» հիմնաձեւը, եւ որից ծագում են հայերենին մոտ իմաստներով բառեր։ Աճառյանը բերում է քարթվելական զուգահեռներ (վրաց. xečbi, ճան. xečepa, մեգր. sepčo), բայց չի լուծում այն հարցը, թե որն է որից փոխառել: Վերեւում տրված ստուգաբանության դեպքում հայերենն է քարթվելական ձեւերի աղբյուրը, մանավանդ որ հայերենում առկա է խ/կ հերթագայությունը, ինչպես խեղ եւ կաղ արմատների դեպքում:
Զուգաբանություններ այլ լեզուներում
հ. հնդկ.
skhádatē
«ճեղքում է»
լիտվ.
skedervà
«բեկոր»
հ. հոլ.
ceinn
«թեփ, թեփուկ, կճեպ, պատյան, կեղեւ»
մ. բրետ.
quenn
«կաշի»
բրետ.
kenn
«թեփ»
բրետ.
ken
«կաշի»
հ. բրետ.
skant
«թեփ»
հ. բրետ.
skān
«կեղեւ»
հ. վ. գ.
scinten
«քերթել»
Մատենագիտություն
Աճ. ՀԱԲ 358;
Ջհայկյան, ՕԻԱՊԱՅ 112
Էջ 341, սյունակ 1
ԽՈՇՏԱԼ
(կա խոշտացուցանել ձեւ)
«կաղալ»
Ստուգաբանություն (ծագումն անհայտ է)
Ենթադրելի է խոշտ «կաղ» հիմք։
Էջ 345, սյունակ 1
ԽՈՐԽՈՆՋ
«ագռատուկ, դաշտախոտուկ»
Ստուգաբանություն (անստույգ)
կրկնաւոր կազմութիւն՝ բրբ. մրմոնջ-ի տիպի կաղապարով՝ ինչ-որ խոր- արմատական ձեւից կամ խորիս «բարակ մաշկ, կեղեւ» բառի ածանցեալը
Էջ 347, սյունակ 1
ԽՈՒԼ
(-ի, -ից)
«խուլ, չլսող, լուռ, անխոս»
Ստուգաբանություն (բնիկ հնդեւրոպական)
հ.-ե. արմատ՝ *s(k)h(e)l-
«թեքել, ծռել, հենել, ծուռ»
(անմիջական նախաձեւ՝ *khōl-)
«թեքել, ծռել, հենել, ծուռ» արմատից:
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
խլանալ,
խլխլել,
խլութիւն,
խուլակոյր,
անխուլ,
անխլանալ,
անխլաբար,
զանխուլ,
զանխլանալ,
զանխլաբար
Զուգաբանություններ այլ լեզուներում
հայ.
խեղ, շեղ, շիլ
հուն.
σκολιος
«ծուռ, անարդար, խորամանկ»
հուն.
κυλλος
«կաղ»
գ.
scheel
«շիլ»
Մատենագիտություն
Ջահ. ՀԼՊ 148
Էջ 349, սյունակ 1
ԽՈՒՆԿ
(խունգ), -ոյ, նաեւ` -ովք
«խունկ, կնդրուկ»
Ստուգաբանություն (փոխառություն)
փոխատու լեզու՝ իրան.
փոխատու լեզու՝ պ. xunk (xung)
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
խնկել,
խնկանոց,
խնկաբեր,
խնկալից,
խնկածու,
խնկակալ,
խնկաղաց,
խնկիչ,
խնկենի,
խնկարկու,
խնկատերեւ,
խունկեղեգն,
դեղախունկ,
դեղնախունկ,
եղեգնախունկ,
հայխունկ,
շամշախունկ,
լիախնկայ,
խնկաբոյր
Մատենագիտություն
H. AG 162;
Աճ. ՀԱԲ 421
Էջ 352, սյունակ 1
ԽՈՌՈՒԿ
«կաղամբազգի մի բույս»
(բուսանվանական)
Ստուգաբանություն (բնիկ հնդեւրոպական)
հ.-ե. արմատ՝ *(s)ker-
«կտրել, հատել»
(անմիջական նախաձեւ՝ *khōr-s-)
Կազմված է բուսանվանակազմիչ -ուկ ածանցով՝ խոռ- (խոռ՞ռ, խի՞ռ) անծանոթ արմատից. հնարավոր՞ է արդյոք վերջինիս կապը *(s)ker- «կտրել, հատել» արմատի *kh-ով եւ *-s ածականով տարբերակի հետ (*խոռ- < *khōr-s- կամ խիռ < *khēr-s-). հմմտ. հուն. κορσοω «խուզել», մ. իռլ. կիմր. corr «նվազ, հյուծված, գաճաճ», խեթ. karš, karšciā «կտրել, հատել»:
Զուգաբանություններ այլ լեզուներում
հուն.
κορσοω
«խուզել»
մ. իռլ.
corr
«նվազ, հյուծված, գաճաճ»
կիմր.
corr
«նվազ, հյուծված, գաճաճ»
խեթ.
karš, karšciā
«կտրել, հատել»
Էջ 358, սյունակ 1
ԾԱՂԻԿ
(-ան, -ոյ, -ի, -աց)
«ծաղիկ, ծաղիկ, ծաղկախտ, գինու մաք»
Ստուգաբանություն (բնիկ հնդեւրոպական)
հ.-ե. արմատ՝ *g'el-
«պայծառ, զվարթ շողալ»
(անմիջական նախաձեւ՝ *g'ol- (+ -իկ))
արմատից. հմմտ. հուն. γελάω «ծիծաղել»
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
ծաղկել,
ծաղկաբեր,
ծաղկաբուխ,
ծաղկալից,
ծաղկաձեւ,
ծաղկաքաղ,
ծաղկեայ,
ծաղկոց,
ծաղկուտ,
անծաղիկ,
խնկածաղիկ,
ծաղկաբոյր,
ծաղկադարման,
ծաղկազարդ,
ծաղկահասակ,
ծաղկահար,
ծաղկակաղամբ,
ծաղկաման,
ծաղկանման,
ծաղկենկար,
ծաղկեփունջ
Զուգաբանություններ այլ լեզուներում
հուն.
γελάω
«ծիծաղել»
Մատենագիտություն
Pok. IEW 366;
Ջահ. ՀԼՊ 125
Տե՛ս նաեւ
Էջ 373, սյունակ 1
ԿԱԼ
II
(-ոյ, ուշ՝ նաեւ -ի)
«կալ, կալսելու տեղ»
Ստուգաբանություն (բնիկ հնդեւրոպական)
հ.-ե. արմատ՝ *geu-
«ծռել, թեքել, կորանալ, կամար կազմել»
(անմիջական նախաձեւ՝ *gᵘ̯i-lo-)
նման է հ. հնդկ. khala «կալ» բառին, բայց դժվարութիւն է հարուցում հնչիւնական անհամապատասխանութիւնը, եթե մենք գործ չունենք կաղ-խեղ տիպի համապատասխանութեան հետ՝ *(s)kel- «ծռել» արմատից:
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
կալորայ,
կալոտի,
կալատեղ,
կալապետ,
կալսել,
կալածեւ,
կալամէջ,
կալատէր
Զուգաբանություններ այլ լեզուներում
հնդկ.
khala
«կալ»
Մատենագիտություն
Mayrhofer, KEWA 305
Դեռեւս քննարկումներ չկան։ Կարող եք գրել առաջին կարծիքը։