Ընդլայնված որոնման պարամետրեր
Որոնման տիրույթ՝
Ծագումնաբանություն՝
Փոխատու լեզու / Խումբ՝
Հավաստիություն / Կասկածելիություն՝
Նիշակազմ (տառադարձման եւ հունարենի նշաններ)՝
կտտացրեք նիշի վրա՝ որոնման տողում ավելացնելու համար
Էջ 798, սյունակ 1
-ԱՆՑ
I
«ածանց»
(քերականական տերմին)
Ստուգաբանություն ()
փոխատու լեզու՝ հուն. παράγωγον
«ածանց»
Արհեստականօրէն կազմուել է Թրակացու «Քերականական արուեստի» հայ թարգմանչի կողմից անց(անել) բայի արմատից ածանցական ձեւի հետ միասին` հուն. παράγωγον բառի օրինակով. հմմտ. ած-անցուցանել «ածանցել», որտեղ անցուցանել-ը անցանել բայի պատճառականն է. այժմ կապը անցանել >անցնել բայի հետ չի գիտակցւում. հնում անց-ը սակաւադէպ է հանդիպում որպէս բարդութեան բաղադրիչ` դիւրանց. աւելի տարածուած է -զ-անց-ը` երդմնազանց, ուխտազանց եւ այլն։
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
ած-անցուցանել,
դիւրանց,
երդմնազանց,
ուխտազանց
Տե՛ս նաեւ
Էջ 798, սյունակ 1
-ԱՆՔ
I
«աղաչանք, աշխատանք, եպերանք, մաղթանք»
Ստուգաբանություն ()
փոխատու լեզու՝ ասոր. purqānā
«փրկանք»
Ծագում է -ան- բայահիմքային տարրից (կազմիչից)` -ք հոգնակերտով, որ այս դէպքում ածանցական արժէք է ձեռք բերել. հմմտ. աղքատանք-աղքատան-(ալ), գտանք-գտան-(ել), երկութան-ք -երկութան-(ալ), զառածանք-զառածան-(ել), զարման-ք-զարման-(ալ), յանցան-ք-յանցան-(ել), լուծան-ք-լուծան-(ել) եւ այլն. եթե կան բայական զուգահեռն` -ան-ով եւ առանց -ան-ի ձեւեր, ապա -ան-ք-ով ձեւերը կազմուել են -ան-ով ձեւերից` մարթանք-մարթան-(ալ) եւ մարթ-(ել), լուտան-ք-լուտան-(ալ) եւ լուտ-(ալ). հետագայում -ան-ք-ը համաբանութեամբ անուններ է կազմել նաեւ -ան-ից զուրկ հիմքերից` աղաչել - աղաչան-ք, մաղթ-ել-մաղթ-ան-ք, ողորմ-իլ-ողորմ-ան-ք եւ այլն. -ան-ք-ի կայունացման եւ տարածման համար քիչ դեր չեն խաղացել իրանական բայահիմքից ածական անուններ կազմող -ān-ով, մասամբ, նաեւ ասորական -ānā-ով հիմքերը (հմմտ. փրկանք < ասոր. purqānā). ճիշտ չէ Գրեպինը (Greppin, 1975, 43)` նշելով, թե «-անք ածանցը երեւան է գալիս միայն ենթաշերտային ծագման արմատների հետ (՞) եւ նմանապէս ինքն էլ պիտի լինի ենթաշերտային ծագման»։
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
աղաչանք,
աշխատանք,
եպերանք,
մաղթանք,
աղքատանք,
գտանք,
երկութանք,
զառածանք,
զարմանք,
յանցանք,
լուծանք,
մարթանք,
լուտանք,
ողորմանք,
փրկանք
Մատենագիտություն
Greppin 1975, 43
Էջ 799, սյունակ 1
ԱՊԷՍ
(-ապէս)
Ստուգաբանություն (փոխառություն)
փոխատու լեզու՝ միջին իրանական *pēs
Կարելի է առանձնացնել -պէս-ը, որը ծագում է պէս բառից, որի աղբիւրն է միջին իրանական *pēs բառը։
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
էապէս,
իսկապէս,
նմանապէս,
քաջապէս
Էջ 800, սյունակ 1
-ԱՏ
II
«ականջատ, խրամատ, միջատ, ունջատ, պնջատ, փայտատ»
Ստուգաբանություն (բնիկ հնդեւրոպական)
հատ-անել բայի արմատից՝ h-ի անկումով (հմմտ. բնահատ. բրբռ. քնատ)։ Վերջինիս աղբիւրն էլ ամենայն հաւանականութեամբ խեթ. hattai- «հատել, կտրել, ծակել, պատռել» բայի արմատն է։
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
ականջատ,
խրամատ,
միջատ,
ունջատ,
պնջատ,
փայտատ
Զուգաբանություններ այլ լեզուներում
խեթ.
hattai-
«հատել, կտրել, ծակել, պատռել»
Էջ 800, սյունակ 1
-(Ա)ՏԱԿ
«փլատակ»
Ստուգաբանություն (փոխառություն)
փոխատու լեզու՝ իրան. -tak(a)-
Այս վերջածանցի -տակ բաղադրիչը ծագում է իրան. -tak(a)- ածանցից (*-ta-ka-) եւ հանդիպում է մի շարք իրանական փոխառութիւններում՝ -տակ եւ -ատակ տարբերակներով։
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
ամբարտակ,
գումարտակ,
հրեշտակ,
յիշատակ,
պարսատակ
Տե՛ս նաեւ
Էջ 800, սյունակ 1
-ԱՐԷՆ
(-երէն)
«փոխարէն, աւրէնսերէն, հեթանոսերէն, ողբերէն, ստամբակերէն, քրիստոսերէն, հրէարէն (հրէայերէն, հռովմէարէն) (հռոմմարէն, հռովմերէն), պարթեւարէն, քաղդէարէն, ասորերէն, հայերէն, յուներէն»
Ստուգաբանություն (ծագումն անհայտ է)
Առկա է երկու վարկած. ըստ մի շարք հայագէտ-իրանագէտների (Հիւբշման, Նիբերգ, Լիդեն եւ ուրիշներ)՝ ծագում է -աւրէն-ի համար հիմք ծառայած ašdēn «կերպ, եղանակ» բառի adēn տարբերակից։ այս ենթադրութիւնն ունի երկու թոյլ կողմ, առաջին՝ եթէ -աւրէն-ը անկախ գործածւում է հայերէնում, ապա արէն անկախ տարբերակ չկա. երկրորդ՝ համոզիչ կերպով չի լուծւում -ա-րէն-ի -երէն տարբերակի հարցը. վերջինիս համար ենթադրւում է -ե-ով կամ ի-ով հիմք, բայց -երէն-ով բառերի մէջ այդպիսի նախնական հիմքային ձեւ չի հայտնաբերւում (ինչու՞, օրինակ, ողբ, -ոյ բառից պէտք է կազմվէր ողբերէն ձեւը). գոյութիւն ունեցող հեթանոսաւրէն - հեթանոսերէն զուգահեռ ձեւերից երկրորդն ունի -երէն տարբերակը եւ ոչ -արէն-ը. հաւանականութիւն չունի նաեւ այն վարկածը, ըստ որի -արէն/-երէն-ը կազմուած է -ար/-եար եւ -էն տարրերից:
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
փոխարէն,
աւրէնսերէն,
հեթանոսերէն,
ողբերէն,
ստամբակերէն,
քրիստոսերէն,
հրէարէն,
հրէայերէն,
հռովմէարէն,
հռոմմարէն,
հռովմերէն,
պարթեւարէն,
քաղդէարէն,
ասորերէն,
հայերէն,
յուներէն
Էջ 801, սյունակ 1
-ԱՒԹ
Ստուգաբանություն (բնիկ հնդեւրոպական)
հ.-ե. արմատ՝ *ti-
ածանց
Անկասկած, -թ- տարրը ծագում է հ.-ե. *-ti- ածանցից, բայց -աւ-ի ծագման հարցը միանշանակ լուծում չունի. այն կարող է գալ *-au-ից (Մէյե. հմմտ. *-eu-ti > -ոյթ), *-ap-ից (Շարպանտիէ. հմմտ. հ.հնդկ. jñapti «իմացութիւն») կամ *-ak-ից (Գորդել որ ենթադրում է *-ak-ye- > աչ- եւ *-ak-ti- > -աւթ անցումներ). հնարաւոր է նաեւ ւ-ի նոյնպիսի յաւելում, ինչպէս յատանեմ- յաւտ տիպի դէպքում:
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
ծանաւթ,
այլեւ,
թերեւս,
աղաւթ-ք,
ամաւթ
Զուգաբանություններ այլ լեզուներում
հ.հնդկ.
jñapti
«իմացութիւն»
Մատենագիտություն
Մէյե. None;
Շարպանտիէ None;
Գորդել None
Տե՛ս նաեւ
Էջ 801, սյունակ 1
-ԱՒՂ/-ՈՂ
Ստուգաբանություն (բնիկ հնդեւրոպական)
հ.-ե. արմատ՝ *tel-
հ.-ե. արմատ՝ *tlo-
թեմատիկ ձեւ
Դերբայական այս ածանցի -աւղ տարբերակը ծագում է հ.-ե. *-tel- ածանցի թեմատիկ *-tlo- ձեւից` նախորդող *-ā-ով կամ *-ə-ով. հմմտ. *-g'enə-tlo- > ծնաւղ. -ող տարբերակը կամ -աւղ-ի վաղ մենաբարբառացած ձեւն է (աւ > ո. հմմտ. ուշ աւ > օ), կամ, թերեւս, գալիս է մի այլ աղբիւրից:
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
առնաւղ,
ասացաւղ,
գիտաւղ,
որկաւղ,
ստացաւղ
Զուգաբանություններ այլ լեզուներում
հուն.
-ώλης
Մատենագիտություն
Schwyzer 1946, 49-58
Էջ 802, սյունակ 1
-ՈՂ
Ստուգաբանություն (բնիկ հնդեւրոպական)
հ.-ե. արմատ՝ *-olo-
(անմիջական նախաձեւ՝ *-a-)
ցական ձեւերի հետ՝ μαινόλης «մոլեգնող», φαινόλης (լատ. paenula) «մի տեսակ թիկնոց» (հ.-ե. *-olo- /-a-), վերջին դեպքում պետք է ենթադրել -աւղ եւ -ող ձեւերի բաղարկություն. դերբայական այս ածանցից թերեւս տարբեր է այն -ող-ը, որ հանդիպում է ձախող, յաջող, նաեւ խճող ձեւերում, որոնք հանդես են գալիս որպես բայահիմքեր՝ խճողել, ձախողել, յաջողիլ. անհնար չէ սրանց ծագումը ուրարտ. -ul- (իմա՛ -ol-) ածանցից (հմմտ. ter-terul- «դնել») (Ջահուկյան, 1987, 438):
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
ձախող,
յաջող,
խճող
Զուգաբանություններ այլ լեզուներում
հուն.
μαινόλης
«մոլեգնող»
լատ.
paenula
«մի տեսակ թիկնոց»
հուն. φαινόλης-ից
Մատենագիտություն
Ջահուկյան 438
Էջ 802, սյունակ 1
-ԱՐԷՆ
Ստուգաբանություն (փոխառություն)
փոխատու լեզու՝ միջին իրանական abδēn
«կերպ, եղանակ»
Ծագում է արէն բառից, որի աղբյուրն է միջին իրանական abδēn «կերպ, եղանակ» բառը: թերեւս սրա տարբերակն է -արեն-ը (տե՛ս):
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
ազատարէն,
արքայարէն,
ինքնարէն,
հայարէն,
հմտարէն,
քաջարէն
Տե՛ս նաեւ
Դեռեւս քննարկումներ չկան։ Կարող եք գրել առաջին կարծիքը։