Ընդլայնված որոնման պարամետրեր
Որոնման տիրույթ՝
Ծագումնաբանություն՝
Փոխառության աղբյուր՝
Հավաստիություն / Կասկածելիություն՝
Նիշակազմ (տառադարձման եւ հունարենի նշաններ)՝
կտտացրեք նիշի վրա՝ որոնման տողում ավելացնելու համար
«ետ» որոնման արդյունք՝ 1892 բառահոդված
· Էջ 187 / 190
Էջ 802, սյունակ 1
-ԲԻ
Բնիկ հնդեւրոպական
հ.-ե. արմատ՝ *-bhi
վերջավորություն
Այս ածանցի բ-ն ակնհայտորեն նույնն է -ն-ով հիմքերի գործիականի -բ վերջավորության հետ (հմմտ. եզ. գործ. արամբ՝ այր-ից եւ կանամբ՝ կին-ից). դժվար բացատրելի է ի-ն. հ.-ե. *-bhi վերջավորության *-i-ն չէր կարող պահպանվել վերջնային դիրքում, եւ մնում է ենթադրել -ի ածանցի ուշ հավելում արամբ եւ կանամբ հոլովաձեւերի վրա. այդպիսի հավելումը սովորական չէ, բայց հմմտ. կանացի. այստեղ վիճակը մոտավորապես նույնն է, ինչ հունարենում, որտեղ *επι πατροφι:
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
արամբի,
կանամբի
Զուգաբանություններ այլ լեզուներում
հուն.
πατροφι
Էջ 803, սյունակ 1
-ԵԱԿ
Փոխառություն
Աղբյուր՝ իրան. -ya-ka-
Ինչպէս ցոյց են տալիս սարիկ/սարեակ, սպասիկ/սպասեակ տարբերակները՝ համապատասխան իրանական հիմքերով, մենք գործ ունենք իրանական -īk ածանցի հին -ya-ka- ձեւի հետ. սակայն որոշ դէպքերում առկա է հին -ի հիմքակազմ տարրի եւ -ակ-ի զուգորդում՝ հինգ, -ի - հինգեակ, մաշկ, -ի - մաշկեակ, ինչպէս նաեւ աւելի ուշ շրջանում -ի-ով վերջացող բառերի դէպքում՝ կողեակ, որդեակ:
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
երկեակ,
իննեակ,
հարիւրեակ,
բամբատեակ,
ինքնեակ,
ջերմնեակ,
սարիկ,
սարեակ,
սպասիկ,
սպասեակ,
հինգեակ,
մաշկեակ,
կողեակ,
որդեակ
Էջ 803, սյունակ 1
-ԵԱՅ
( > *-եէ)
Փոխառություն (թերեւս)
Աղբյուր՝ ասոր. xaldāyā
(թերեւս)
Աղբյուր՝ ասոր. īhudāyā
(թերեւս)
Աղբյուր՝ ասոր. məsalləyānē
(թերեւս)
Կազմուած է -ի հիմքային տարրից եւ -այ բաղադրիչից, որ հաւանաբար նոյնն է -այ-ք ածանցի -այ-ի եւ, թերեւս, հատուկ անունների -այ վերջաւորութեան հետ, այսինքն՝ նոյնպէս սկզբնական հիմքային տարր է. -ի-ի համար հմմտ. այծ, -ի (սկզբնական հիմքը՝ *այծի) - այծեայ, արեւել-ք, -ից - արեւելեայ, սիրտ, -ի - սրտեայ, փայտ, -ի - փայտեայ. հետագայում տարածուել է նաեւ սկզբնապէս -ի-ով չվերջացող հիմքերի վրայ (հմմտ. անձն, -ին - անձնեայ, բուրդ, -ոյ - բրդեայ), ընդ որում առկա են տարբերակային ձեւեր՝ միջերկրայ - միջերկրեայ. որկորայ - որկորեայ, փողոկրայ - փողոկրեայ. ինչպէս -այ-ք-ի -այ-ը, -եայ-ը նոյնպէս բաղարկուել է օտար կազմութիւնների համապատասխան ձեւերի հետ՝ քաղդեայ - ասոր. xaldāyā, հրեայ - ասոր. īhudāyā, մժնեայ - ասոր. məsalləyānē, այլեւ իրան. ծագման դժնեայ, աշտեայ: քիչ հաւանական է -այ-ի համեմատութիւնը կամայ, ակամայ բառերի -այ-ի հետ, որ գալիս է իրան. -āy ածանցից (սա գոյականներից ածականներ է կազմել):
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
անձեայ,
բրդեայ,
եղեւնեայ,
ծաղկեայ,
կնեայ,
մաշկեայ,
արտեայ,
քրիստոնեայ,
այծեայ,
արեւելեայ,
սրտեայ,
փայտեայ,
անձնեայ,
միջերկրեայ,
որկորեայ,
փողոկրեայ,
քաղդեայ,
հրեայ,
մժնեայ,
դժնեայ,
աշտեայ
Մատենագիտություն
ՕԻՅ. Среднеперсидский язык 198
Էջ 803, սյունակ 1
-ԵԱՆ
I
Բնիկ հնդեւրոպական
հ.-ե. արմատ՝ *-ti-
(անմիջական նախաձեւ՝ *-tiyn- կամ *-tiHn-)
Համընկնում է -ունդ, -իստ, -ուստ ածանցներով վերջացող բառերի սեռական-տրականի վերջաւորութեան հետ, որ պարունակում է հ.-ե. *-ti- եւ *-n/n- հիմքային տարրերը՝ *-tiyn- կամ *-tiHn- > -տ/թ/դեան. այս դէպքում -եան-ի համար պէտք է ենթադրել *-iyn- կամ *-iHn- > -եան զարգացումը. պէտք է ենթադրել, որ հետագայում վերջնավանկային *-i-ի անկմամբ -եան-ն ընկալվել է որպէս ինքնուրոյն ածանց եւ տարածվել սկզբնապէս *-i- չպարունակող բառերի վրայ. ածանցի ծագման ընթացքը լավ երեւում է արդ (<*rti-) -արդի եւ արդեան ձեւերի համեմատությամբ:
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
առաւօտեան,
աստուածեան,
երեքեան,
եայկեան,
ներբողեան
Տե՛ս նաեւ
Էջ 804, սյունակ 1
-ԱՆ
Փոխառություն (թերեւս)
Աղբյուր՝ իրան. -ān
(թերեւս)
«հոգնակերտ»
Աղբյուր՝ իրան. -yān
(թերեւս)
«հոգնակերտի տարբերակ»
Փոխառուած է իրանական -ān հոգնակերտի -yān տարբերակից, որ, սակայն, դասական պարսկերէնում դրւում էր ā, ī, ō, ū ձայնաւորներով վերջացող բառերից յետոյ. հայերէնում նրա դրուելը բաղաձայններից յետոյ կարող է բացատրուել նրանով, որ այն ոչ թէ ուղղակի փոխառութիւն է, այլ հայ. -եան-ի` իրանական հոգնակերտի հետ բաղարկուելու արդիւնք:
Էջ 804, սյունակ 1
-ԵԿԱՆ
«շայեկան (շահեկան)»
Բնիկ հնդեւրոպական
Անկասկած, -ական ածանցի տարբերակն է` միացած շահ, -ի «օգուտ» բառի հիմքային -ի-ով ձեւի հետ (*շահ/ -ի- ական > շահ / յեկան):
Տե՛ս նաեւ
Էջ 804, սյունակ 1
-ԵՄ
«համեմ, խոհեմ»
Ծագումն անհայտ է
հ.-ե. արմատ՝ *sab-mo-
հիմքերից առաջինը
Աղբյուր՝ իրան. (պարթեւական) խորհ-
(բուն աղբիւրը յայտնի չէ)
Հիմքերից առաջինը` համ, հնդեւրոպական ծագում ունի (*sab-mo-), բայց -եմ-ը հնդեւրոպական հողի վրայ չի բացատրւում. դժուար է համեմ-ը բացատրել որպէս կրկնաւոր բառ, եթէ, մանաւանդ, -եմ-ը կապ ունի խոհեմ-ի -եմ-ի հետ. խոհ-ը ներկայացնում է խորհ-ի տարբերակը եւ րհ կապակցութիւնը ցոյց է տալիս իրանական (պարթեւական) ծագում:
Տե՛ս նաեւ
Էջ 805, սյունակ 1
-ԵՍՏ
Բնիկ հնդեւրոպական (թերեւս)
հ.-ե. արմատ՝ *sti-
նախորդող *-e- ձայնավորով
Աղբյուր՝ իրան. aruvastam
(թերեւս)
«պնդակազմություն, ճարտարություն, ընդունակություն»
հմմտ. -աստ, -իստ, -ուստ: Պահեստ-ը իրանական հիմքով է, նաեւ արուեստ բառի դեպքում հնարավոր է հայկական ձեւի բաղարկում իրանականի հետ: Ծագում է հ.-ե. *sti- ածանցից՝ նախորդող *-e- ձայնավորով:
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
զգեստ,
ուտեստ,
պահեստ,
արուեստ
Զուգաբանություններ այլ լեզուներում
հ. պրսկ.
aruvastam «պնդակազմություն, ճարտարություն, ընդունակություն»
Էջ 805, սյունակ 1
-ԵՒ
Բնիկ հնդեւրոպական
Նույն ծագումն ունի, ինչ գործիականի կազմիչը՝ բուն -ւ- վերջավորությամբ, բայց ձայնդարձի այլ աստիճանով. հմմտ. արդարով, հետոյ ձեւերը արդարեւ, որովհետեւ ձեւերի դիմաց. -եւ-ով ձեւերը պետք է տարբերել -եաւ-ից (< -ի-աւ) ծագած ավելի ուշ ձեւերից՝ առաջեաւ (*առաջի-աւ) > առաջեւ:
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
արդարեւ,
այնուհետեւ,
որովհետեւ,
առաջեւ
Էջ 806, սյունակ 1
-ԵՐԵԱՆ
(-երին)
«ամենեքեան, բոլորեքեան, երեքեան, չորեքեան, հինգեքեան»
Բնիկ հնդեւրոպական
հ.-ե. արմատ՝ *-es
հոգնակի վերջավորություն
Կազմված է հ.-ե. հոգնակի *-es վերջավորությունից ծագող -եր-ի եւ -եան (-ին) ածանցի միացմամբ ու հետագա ընդհանրացմամբ:
Դեռեւս քննարկումներ չկան։ Կարող եք գրել առաջին կարծիքը։