Ընդլայնված որոնման պարամետրեր
Որոնման տիրույթ՝
Ծագումնաբանություն՝
Փոխատու լեզու / Խումբ՝
Հավաստիություն / Կասկածելիություն՝
Նիշակազմ (տառադարձման եւ հունարենի նշաններ)՝
կտտացրեք նիշի վրա՝ որոնման տողում ավելացնելու համար
Էջ 793, սյունակ 1
-ԱԺԵՏ
(աժետ, ուշ՝ -աժոտ, -աժատ)
«լուսաժետ, որկորաժետ, որովայնաժետ»
Ստուգաբանություն (փոխառություն)
փոխատու լեզու՝ իրան. žatan (zatan)
«խփել»
Կազմված է -ա- հոդակապից (հին հիմքային տարրից) եւ բուն -ժետ բաղադրիչից, որ ծագում է իրան. žatan (zatan) «խփել» բայի հիմքից՝ «-հար» նշանակությամբ։ Հանդիպում է իրանական փոխառություններում։
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
լուսաժետ,
որկորաժետ,
որովայնաժետ,
ախտաժետ,
դիւաժետ
Տե՛ս նաեւ
Էջ 794, սյունակ 1
-ԱԾՈՅ
«խարտածոյ, ձուլածոյ, կոփածոյ, կռածոյ, մթերածոյ, քերածոյ»
Ստուգաբանություն (բնիկ հնդեւրոպական)
Կազմված է -ած եւ -ոյ վերջածանցներից. հակառակ Գրեպինի կարծիքի (Greppin, 1975, 23)՝ հանդես է գալիս որպես միասնական վերջածանց, այսինքն՝ սրանով կազմված բառերը -ած-ով բառերի երկրորդային ածանցումները չեն: նրանք հաճախ -ած-ով զուգահեռներ չունեն:
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
խարտածոյ,
ձուլածոյ,
կոփածոյ,
կռածոյ,
մթերածոյ,
քերածոյ
Մատենագիտություն
Greppin 23
Էջ 794, սյունակ 1
-ԱԿ
I
«աղյուսակ, անտառակ, գավառակ, գետակ, լճակ, տնակ»
Ստուգաբանություն (փոխառություն)
փոխատու լեզու՝ իրան. -ak
որ որոշ տարածքներում թերեւս ունեցել է փոքրացուցիչ արժեք (հմմտ. գնդակ-գունդ, նկանակ-նկան, սրահակ-սրահ իրանական փոխառությունները): հնարավոր է ենթադրել -ակ-ով կազմությունների բաղարկում հ.-ե. *kon > հայ. -կ(ն) ածանցով բնիկ հնդեւրոպական բառերի հետ, ինչպես -իկ եւ -ուկ ածանցների դեպքում:
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
աղյուսակ,
անտառակ,
գավառակ,
գետակ,
լճակ,
տնակ,
գնդակ,
նկանակ,
սրահակ
Տե՛ս նաեւ
Էջ 794, սյունակ 1
-ԱԿ
II
«բոլորակ, գիտակ, երգակ, էակ, հասակ, տեսակ, քանակ»
Ստուգաբանություն (փոխառություն)
փոխատու լեզու՝ իրան. -ak
որ առկա է իրանական փոխառություններում՝ հաճախ առանց -ակ-ով ձեւերի առկայության
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
բոլորակ,
գիտակ,
երգակ,
էակ,
հասակ,
տեսակ,
քանակ,
ախորժակ,
բուժակ,
դիմակ,
կամակ,
նուիրակ,
վրիպակ,
քանդակ
Էջ 794, սյունակ 1
-(Ա)ԿԱՐ
(-(ա)կեր, -(ա)կեար)
«աղաւտակար»
Ստուգաբանություն (փոխառություն)
փոխատու լեզու՝ մ. իրան. -kār
իսկ ա-ն կամ գալիս է իրան. հիմքային ձեւերից, կամ հայերենի հոդակապն է:
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
կամակար,
կաշկակար,
վնասակար,
խոհակեր,
համոզակեր
Էջ 795, սյունակ 1
-ԱՂ
«բակաղ, կենցաղ, այլեւ խանդաղ(-ատ), կախաղ(-ան) եւ յաշաղ(-ել), յապաղ(-ել)»
Ստուգաբանություն (բնիկ հնդեւրոպական)
հ.-ե. արմատ՝ *-lo-
նախորդող -ա ձայնաւորով
-ա-ի համար հմմտ. բակ, -աց, աշ, -աց:
Էջ 795, սյունակ 1
-ԱՅԻՆ
«ամառային, ամսային, գարնանային, երկնային, մարդկային, իւրային, ծերային, մերային, նոցային»
Ստուգաբանություն (բնիկ հնդեւրոպական)
Կազմուած է -ա(յ) տարրից եւ -ին ածանցից: Հմմտ. նախ՝ իւրային-իւրոյին, ծերային-ծերոյին, մերային-մերոյին տարբերակները՝ իւրոյ, ծերոյ, մերոյ ձեւերի կողքին՝ իւրոյ-իւրոյին-իւրային զարգացմամբ (վերջինս՝ համաբանութեամբ): Երկրորդ՝ նոցա-նոցային կազմութիւնը՝ հիմքային ա-ի պահպանմամբ եւ -ին ածանցով: Երրորդ՝ ա-ով հիմք ունեցող բառերի -ային-ով կազմութիւնները՝ հնդեւրոպական դարբին, -ա-ց-դարբնային, երկիր, -ա-ց-երկրային, լեզու, -ա-ց- լեզուային եւ այլն (հերթագայական են ամարային, ձմերային ձեւերը ամառն, -րան, ձմեռն, -րան ձեւերից՝ ամառնային, ձմեռնային ուշ ձեւերի կողքին), ոչ հնդեւրոպական ագարակ, -ա-ց - ագարակային, աշխարհ, -ա-ց - աշխարհային, խաւար, -ա-ց - խաւարային, հրեշտակ, -ա-ց - հրեշտակային եւ այլն: Հիմքային -ա-ի անկումից յետոյ ընկալուելով որպէս ինքնուրոյն ածանց՝ -ային-ը բառեր է կազմել նաեւ ոչ -ա-ով հիմքերից՝ աշուն, -նան - աշնանային, երկին, -ի-ց - երկնային, հող, -ոյ հողային, ջերմ, -ոյ ջերմային եւ այլն: Անհաւանական պէտք է համարել իրանական ծագման վարկածը՝ -aina- (աւեստ. -aēna-, հ. պրսկ. -aina-) ածանցից, որ նիւթական ածականներ է կազմել՝ աւեստ. zaranaēna- «ոսկեայ», հ. պրսկ. aθangaina «քարէ» եւ այլն: Իրանական ածանցը գործածութեամբ շատ աւելի նեղ է եղել եւ միջին շրջանում ունեցել է -են տեսքը: Կարելի է կարծել, որ իրանական ածանցը նպաստել է հայերեն ածանցի բաղադրիչների միասնացմանը եւ տարածմանը, եթէ ունենայինք նիւթ նշանակող իրանական ծագման հիմքերից -ային-ով կազմութիւններ, բայց այդպիսիք չկան: ուրարտական -aini-ով հատուկ անունները պէտք է հայկական եւ իրանական կազմութիւններ լինեն, կամ կազմուած լինեն ուրարտական -ni-ով՝ -ia-ով հիմքերից:
Էջ 796, սյունակ 1
-ԱՆ
I
«արգելան, գլան, դեղձան, կենդան, փորձան»
Ստուգաբանություն (բնիկ հնդեւրոպական)
հ.-ե. արմատ՝ *-no- / -ā-
(անմիջական նախաձեւ՝ *-ā-no- / -ā-, *-ə-no- / -ā-)
*-ā/ə- հիմքակազմ տարրով
Հաւանաբար տարբեր է իրանական ծագում ունեցող -ան (արժ-ան, պատուիր-ան եւ այլն) ածանցից, թէեւ կարող է բաղարկուած լինել նրա հետ: կարելի է ենթադրել բնիկ հնդեւրոպական ծագում՝ կամ *-no- / -ā- ածանցից՝ *-ā/ə- հիմքակազմ տարրով, կամ այս ածանցի *-i-no-/-ā-, *-u-no-/-ā- տիպի տարբերակից. այս դէպքում ան-ն ունի նոյն ծագումը, ինչ բերան, -ոյ բառի -ան-ը, այն տարբերութեամբ, որ բերան-ը ունի -ո- հիմք եւ չի գիտակցւում որպէս բաղադրեալ կազմութիւն:
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
արգելան,
գլան,
դեղձան,
կենդան,
փորձան
Զուգաբանություններ այլ լեզուներում
հայերեն
գերան
-ի, -աց < *wer-նո-
հ. հնդկ.
jananah
«ծնող»
հ. հնդկ.
vahanah
«ճանապարհորդող»
հ. հնդկ.
sthāna
«հանգստավայր»
Էջ 797, սյունակ 1
-ԱՆԱԿ
(այսանակ, անցանակ, ըմպանակ, մրցանակ, հաղթանակ, (յ)եղանակ, ցուցանակ)
Ստուգաբանություն (փոխառություն)
փոխատու լեզու՝ իրան. -ānak(a)-
«ածանց»
ածանցից եւ հանդիպում է իրանական փոխառություններում՝ գանձանակ, դահանակ, ժամանակ:
Էջ 797, սյունակ 1
-ԱՆԱՒՐ
(անդանաւր, աստանաւր, ուրանաւր)
Ստուգաբանություն (բնիկ հնդեւրոպական)
հ.-ե. արմատ՝ *an-
«ցուցական»
(անմիջական նախաձեւ՝ *an)
հ.-ե. արմատ՝ *an-
«վրա, ուղղությամբ»
(անմիջական նախաձեւ՝ *an(ā)-)
հ.-ե. արմատ՝ *an-
(անմիջական նախաձեւ՝ *anotro-)
Հանդիպում է միայն հնդեւրոպական ծագման հիմքերի հետ, բայց հավաստի հնդեւրոպական ստուգաբանություն չունի: քիչ հավանական է նրա մեջ տեսնել հ.-ե. *an ցուցականից կամ *an(ā)-ից («վրա, ուղղությամբ») կազմված որեւէ ձեւ (*anotro-):
Դեռեւս քննարկումներ չկան։ Կարող եք գրել առաջին կարծիքը։