Ընդլայնված որոնման պարամետրեր
Որոնման տիրույթ՝
Ծագումնաբանություն՝
Փոխատու լեզու / Խումբ՝
Հավաստիություն / Կասկածելիություն՝
Նիշակազմ (տառադարձման եւ հունարենի նշաններ)՝
կտտացրեք նիշի վրա՝ որոնման տողում ավելացնելու համար
Էջ 811, սյունակ 1
-ՈՒԹԻՒՆ
Ստուգաբանություն (բնիկ հնդեւրոպական)
հ.-ե. արմատ՝ *-tion
(անմիջական նախաձեւ՝ *-eu-ti- / -ou-ti-)
առաջին դէպքում պէտք է ենթադրել *-tion-ից առաջ սկզբնական *eu/ou երկբարբառ
Ծագում է կամ հ.-ե. *-tion ածանցից (հմմտ. լատ. *-tio, սեռ. -tionis), կամ -ոյթ եւ -իւն ածանցների բաղարկումից (հմմտ. ծերոյթ - ծերութիւն). առաջին դէպքում պէտք է ենթադրել *-tion-ից առաջ սկզբնական *eu/ou երկբարբառ, որից հետո *t-ն չի փոխւում (-ոյթ < *-eu-ti-/-ou-ti-), կամ կարծել, որ *-ter > -յր փոփոխութեան կողքին եղել է *ti- > թ փոփոխութիւն. վերջին վարկածը երեւի հաւանական է, եթէ նկատի ունենաք -ութիւն-ով մի շարք բառերի -ու-ի համընկնելը ածանցեալների հիմքային եւ ածանցական ու-ի հետ` երէց, սեռ. երիցու -երիցութիւն, այլեւ հոգածու-հոգածութիւն, հոգաբարձու-հոգաբարձութիւն եւ այլն:
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
երիցութիւն,
թողութիւն,
ծերութիւն,
յարութիւն
Զուգաբանություններ այլ լեզուներում
լատ.
*-tio
սեռ. -tionis
Էջ 811, սյունակ 1
-ՈՒԼ
Ստուգաբանություն (բնիկ հնդեւրոպական)
հ.-ե. արմատ՝ *-lo-
նախորդող -ու- ձայնաւորով
Թէեւ թաթ, կափ հիմքերի հ.-ե. ծագումը չի հաստատուած, բայց հաւանական է -ուլ ածանցի -լ-ի հ.-ե. ծագումը` *-lo- ածանցից (նախորդող -ու- ձայնաւորով), որ ունեցել է նաեւ փոքրացուցիչ - փաղաքշական արժէք:
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
թաթուլ,
կափուլ
Էջ 811, սյունակ 1
-ՈՒԿ
I
Ստուգաբանություն (բնիկ հնդեւրոպական)
հ.-ե. արմատ՝ *-kon-
(անմիջական նախաձեւ՝ *-u-kon-)
նախորդող *-u- հիմքակազմ տարրով
Ինչպէս -իկ-ը (տե՛ս), ծագում է հնդեւրոպական *-kon- բաղադրեալ ածանցից` նախորդող *-u- հիմքակազմ տարրով (հմմտ. մանուկ-մանր, սեռ.-տր. մանու). Այս նոյն -ուկ-ն է արդեօք, որ համաբանութեամբ տարածուել է բուսանունների վրայ` ժախուկ, կանեփուկ, հաճարուկ, մեղրուկ, քնարուկ. բողկուկ-ի դէպքում -ուկ-ն ակնյայտօրէն փոքրացուցիչ-փաղաքշական է:
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
այրուկ,
այրիկ,
ծիծառնուկ,
մժղուկ,
պուտուկ,
պտուկ,
ժախուկ,
կանեփուկ,
հաճարուկ,
մեղրուկ,
քնարուկ,
բողկուկ
Տե՛ս նաեւ
Էջ 811, սյունակ 1
-ՈՒԿ
II
Ստուգաբանություն (բնիկ հնդեւրոպական)
հ.-ե. արմատ՝ *-u-g'-
քիչ հաւանական վերականգնում
Ինչպէս -իկ²-ի դէպքում, կարելի էր ենթադրել իրական ծագում, բայց համապատասխան իրանական հակադրուող հիմքերը սակաւադէպ են` շնորհուկ, պարտուկ. աւելի հաւանական է ենթադրել հին -ու-ով հիմքերից -կ-ով այլ ձեւերի համաբանութեամբ տարածուած կազմութիւններ. քիչ հաւանական է -ուկ-ի համար վերականգնել հ.-ե. *-u-g'-:
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
զեղջուկ,
հարցուկ,
հեղուկ,
ջերմուկ
Տե՛ս նաեւ
Էջ 812, սյունակ 1
-ՈՒՀԻ
«աշակերտուհի, աստուածուհի, թագուհի, մարգարէուհի, սրբուհի, քրմուհի»
Ստուգաբանություն (փոխառություն)
փոխատու լեզու՝ իրան. *-urhi
Հաւանական է այս ածանցի իրանական ծագումը, բայց ստուգաբանութեան մէջ եղած փորձերն առայժմ լիովին համոզիչ չեն: ըստ Մարկվարտի (1931, 28)՝ -purhi>-urhi -uhi, ըստ Բենվենիստի (1945, 74)՝ *-brθrya > *-wrhri > -urhi, ըստ Շահիձէի՝ -urhi = աւարի - (աւրիորդ բառի մէջ):
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
աշակերտուհի,
աստուածուհի,
թագուհի,
մարգարէուհի,
սրբուհի,
քրմուհի
Մատենագիտություն
Մարկվարտ 28;
Բենվենիստ 74
Էջ 812, սյունակ 1
-ՈՒՄՆ
«իմացումն, լքումն, հոլովումն, մատուցումն»
Ստուգաբանություն (բնիկ հնդեւրոպական)
հ.-ե. արմատ՝ *men-/*mn-
նախորդող -ու հիմքային տարրով
Ծագում է հ.-ե. *men-/*mn- ածանցից՝ նախորդող -ու հիմքային տարրով (հ.-ե. *-eu/u):
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
իմացումն,
լքումն,
հոլովումն,
մատուցումն
Զուգաբանություններ այլ լեզուներում
հայ.
գելումն - զելում
հայ.
երդումն - երդուայ
(երդնում < *երդումնոմ)
Տե՛ս նաեւ
Էջ 812, սյունակ 1
-ՈՒՆ
«ասուն, արբուն, գործուն, իմաստուն, շարժուն»
Ստուգաբանություն (բնիկ հնդեւրոպական)
հ.-ե. արմատ՝ *ono-
(անմիջական նախաձեւ՝ *-o-mno-)
ձայնդարձային ձեւ *-o-meno- ածանցից
Ծագում է՝ հ.-ե. *ono- ածանցից, թերեւս մասամբ նաեւ միջին սեռի դերբայական *-o-meno- ածանցի ձայնդարձային *-o-mno- ձեւից, ինչպէս կարծում է Ա. Մեյեն (* -mn- > - ւն անցմամբ)։ հնարաւոր է ենթադրել, որ այս ածանցով կազմուած դերբայական տիպի ձեւերն են հիմք տուել -նուլ տիպի բայերի համար՝ այտնուլ < այտունոլ, զարթնուլ < զարթունոլ (հմմտ. զարթուն), մածնուլ < մածունոլ (հմմտ. մածուն) եւ այլն:
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
ասուն,
արբուն,
գործուն,
իմաստուն,
շարժուն
Մատենագիտություն
Ջհաւկեան 186
Էջ 812, սյունակ 1
-ՈՒՆԱԿ
«բնակունակ, լուսունակ, մերձունակ, նմանունակ, պարզունակ, վարժունակ, քառունակ, քրիստոսունակ»
Ստուգաբանություն (փոխառություն)
փոխատու լեզու՝ իրան. -nāk
Ինչպէս ցոյց է տալիս կենսունակ բառը, -ունակ ածանցակերպը ծագում է ունակ «ունեցող» ածականից (ունիմ բայից. հմմտ. եւ ընդունակ): նկատի ունենալով -ունակ-ով իրանական հիմքերի նշանակալից թիւը՝ թերեւս կարելի է ենթադրել միջին իրանական ածանցակազմ -nāk ածանցի հետ բաղարկութիւն:
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
բնակունակ,
լուսունակ,
մերձունակ,
նմանունակ,
պարզունակ,
վարժունակ,
քառունակ,
քրիստոսունակ
Էջ 812, սյունակ 1
-ՈՒՆԴ
«ելունդ, ծնունդ, սերունդ, սնունդ»
Ստուգաբանություն (բնիկ հնդեւրոպական)
հ.-ե. արմատ՝ *-ti-
նախորդող *-on- կամ *-ёá- հիմքային տարրով
Հաւանաբար ծագում է հ.-ե. *-ti- ածականից՝ նախորդող *-on- կամ *-ёá- հիմքային տարրով:
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
ելունդ,
ծնունդ,
սերունդ,
սնունդ
Զուգաբանություններ այլ լեզուներում
հուն.
ἐλα-υν-ος
գոյական
հուն.
ἐλύνω-
«քշել»
Տե՛ս նաեւ
Էջ 812, սյունակ 1
-ՈՒՆԻ
I
«արքունի, գողունի, ծերունի, մերունի, տերունի»
Ստուգաբանություն (բնիկ հնդեւրոպական)
Բաղկացած է -ուն- եւ -ի ածանցներից: -ի ածանցի առկայութեան մասին են խօսում նախ՝ խնամի-խնամունի զուգահեռը, երկրորդ՝ խխունջն ձեւի կողքին խխունջուն (խխնջին)՝ -խխնջունի զուգաձեւերի առկայութիւնը. երրորդ՝ արքունի, ծերունի բառերի՝ առանց -ի-ի *արքուն, *ծերուն ձեւերի համար ստուգաբանական հաւաստի զուգահեռների առկայութիւնը. -ունի-ն նոյնպիսի կազմութիւն է, ինչ -անի-ն (գեղանի), -ենի-ն (-եանի) եւ -նի-ն (գաղտնի): իրարկէ -ունի-ով ձեւերի տարածման մէջ դժուար է ժխտել ուրարտական ենթաշերտի ազդեցութիւնը: թերեւս այս նոյն ծագումն ունի տիկնունի «տիկնանոց» բառի -ունի-ն՝ իմաստային տեղաշարժով:
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
արքունի,
գողունի,
ծերունի,
մերունի,
տերունի
Զուգաբանություններ այլ լեզուներում
հուն.
ἄρχων, -ντος
«առաջնորդ, հրամանատար. տէր, արքայ, թագաւոր»
հին փոխառութիւն
հ. հնդկ.
járant-
հուն.
γέρων, -ντος
«ծեր, ծերունի»
Մատենագիտություն
Chantraine 218
Դեռեւս քննարկումներ չկան։ Կարող եք գրել առաջին կարծիքը։