Ընդլայնված որոնման պարամետրեր
Որոնման տիրույթ՝
Ծագումնաբանություն՝
Փոխատու լեզու / Խումբ՝
Հավաստիություն / Կասկածելիություն՝
Նիշակազմ (տառադարձման եւ հունարենի նշաններ)՝
կտտացրեք նիշի վրա՝ որոնման տողում ավելացնելու համար
Էջ 778, սյունակ 1
ՔԱՐ
(-ի, հգն. -ն, քարինք, -րանց, -րամբք, եզ. գրծ. քարիւ, քարամբ)
«քար»
Ստուգաբանություն (բնիկ հնդեւրոպական)
հ.-ե. արմատ՝ *kar-
«քար, կարծր»
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
քարակոփ,
քարափ,
քարկոծել,
քարատաշ,
երկանաքար,
որձաքար,
քարբուռն,
քարածուխ,
քարիւղ,
քարահանք
Զուգաբանություններ այլ լեզուներում
հ. հնդկ.
karkara-
«կարծր, կոշտ»
հուն.
κάρκαρος
«կարծր, անհարթ»
լատ.
cancer
«խեցգետին»
կիմր.
carn
«քարակույտ»
Մատենագիտություն
Աճ. ՀԱԲ 558-560
Էջ 785, սյունակ 1
ՔՈՂԱՓՈՒՆԴ
«կեղծավոր, կեղակարծ»
(ԲՀ)
Ստուգաբանություն (ծագումն անհայտ է)
Էջ 794, սյունակ 1
-ԱԾՈՅ
«խարտածոյ, ձուլածոյ, կոփածոյ, կռածոյ, մթերածոյ, քերածոյ»
Ստուգաբանություն (բնիկ հնդեւրոպական)
Կազմված է -ած եւ -ոյ վերջածանցներից. հակառակ Գրեպինի կարծիքի (Greppin, 1975, 23)՝ հանդես է գալիս որպես միասնական վերջածանց, այսինքն՝ սրանով կազմված բառերը -ած-ով բառերի երկրորդային ածանցումները չեն: նրանք հաճախ -ած-ով զուգահեռներ չունեն:
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
խարտածոյ,
ձուլածոյ,
կոփածոյ,
կռածոյ,
մթերածոյ,
քերածոյ
Մատենագիտություն
Greppin 23
Էջ 795, սյունակ 1
-ԱՅԻՆ
«ամառային, ամսային, գարնանային, երկնային, մարդկային, իւրային, ծերային, մերային, նոցային»
Ստուգաբանություն (բնիկ հնդեւրոպական)
Կազմուած է -ա(յ) տարրից եւ -ին ածանցից: Հմմտ. նախ՝ իւրային-իւրոյին, ծերային-ծերոյին, մերային-մերոյին տարբերակները՝ իւրոյ, ծերոյ, մերոյ ձեւերի կողքին՝ իւրոյ-իւրոյին-իւրային զարգացմամբ (վերջինս՝ համաբանութեամբ): Երկրորդ՝ նոցա-նոցային կազմութիւնը՝ հիմքային ա-ի պահպանմամբ եւ -ին ածանցով: Երրորդ՝ ա-ով հիմք ունեցող բառերի -ային-ով կազմութիւնները՝ հնդեւրոպական դարբին, -ա-ց-դարբնային, երկիր, -ա-ց-երկրային, լեզու, -ա-ց- լեզուային եւ այլն (հերթագայական են ամարային, ձմերային ձեւերը ամառն, -րան, ձմեռն, -րան ձեւերից՝ ամառնային, ձմեռնային ուշ ձեւերի կողքին), ոչ հնդեւրոպական ագարակ, -ա-ց - ագարակային, աշխարհ, -ա-ց - աշխարհային, խաւար, -ա-ց - խաւարային, հրեշտակ, -ա-ց - հրեշտակային եւ այլն: Հիմքային -ա-ի անկումից յետոյ ընկալուելով որպէս ինքնուրոյն ածանց՝ -ային-ը բառեր է կազմել նաեւ ոչ -ա-ով հիմքերից՝ աշուն, -նան - աշնանային, երկին, -ի-ց - երկնային, հող, -ոյ հողային, ջերմ, -ոյ ջերմային եւ այլն: Անհաւանական պէտք է համարել իրանական ծագման վարկածը՝ -aina- (աւեստ. -aēna-, հ. պրսկ. -aina-) ածանցից, որ նիւթական ածականներ է կազմել՝ աւեստ. zaranaēna- «ոսկեայ», հ. պրսկ. aθangaina «քարէ» եւ այլն: Իրանական ածանցը գործածութեամբ շատ աւելի նեղ է եղել եւ միջին շրջանում ունեցել է -են տեսքը: Կարելի է կարծել, որ իրանական ածանցը նպաստել է հայերեն ածանցի բաղադրիչների միասնացմանը եւ տարածմանը, եթէ ունենայինք նիւթ նշանակող իրանական ծագման հիմքերից -ային-ով կազմութիւններ, բայց այդպիսիք չկան: ուրարտական -aini-ով հատուկ անունները պէտք է հայկական եւ իրանական կազմութիւններ լինեն, կամ կազմուած լինեն ուրարտական -ni-ով՝ -ia-ով հիմքերից:
Էջ 796, սյունակ 1
-ԱՅՔ
«իշխանայք, աշխարհայք, ագոնիստայք, արդե(ս)տայք, հերեսիո(վ)տայք»
Ստուգաբանություն (փոխառություն)
փոխատու լեզու՝ հուն. ἀγωνισταί
«մարտիկներ»
փոխատու լեզու՝ հուն. ἀθληταί
«աթլետներ, ըմբիշներ»
փոխատու լեզու՝ հուն. αἱρησιῶται
«հերետիկոսներ»
փոխատու լեզու՝ ասոր. -ā
«status emphaticus»
Այս ածանցի մէջ միաւորուող ձեւերը կազմուած են -այ տարրից՝ -ք հոգնակերտով, ընդ որում -այ-ը հաւանաբար գալիս է տարբեր աղբիւրներից. 1) եպիկուրայք, պիւթագորայք ձեւերում -այ-ը գալիս է Եպիկուր, Պիւթագոր(աս) հատուկ անունների սեռական-տրականի ձեւից (Եպիկուր, -այ, -այ-ք). 2) ագոնիստայք, արդե(ս)տայք, հերեսիո(վ)տայք ձեւերում այն գալիս է հունական այ-ով հոգնակի ձեւերից. 3) իրանական փոխառյալ հիմքերով աշխարհայք, իշխանայք ձեւերում թերեւս պահպանուել է հիմքային -ա-ով ձեւը (հմմտ. աշխարհ-ա-ց, իշխան-ա-ց, այլեւ զճանապարհայն). 4) ասորական փոխառյալ հիմքերով խանութայք, հռիտորայք, պրակտատայք ձեւերում հաւանաբար ասոր. -ā-ն հայերենի համար սովորական յ-ի յաւելումով եւ -այք-ի համաբանական տարածմամբ: Հնարաւոր է, թերեւս, մի շարք ձեւերի համար ենթադրել կանայք ձեւի համաբանական ազդեցութիւնը: Նկատի ունենալով հայերենի շեշտի բնոյթը՝ շեշտահաջորդ վանկերի անկումով՝ պատահական պետք է համարել եւ ձագումնաբանօրէն չմեկնել նմանութիւնը հուն. α-ով հիմքերի հոգն. ուղղ. θεαί «աստուածուհիներ» ձեւի հոգնակիի հետ: Պատահական պետք է համարել նաեւ -այ-ի նմանութիւնը միջ. պրսկ. -āy ածանցի հետ՝ հակառակ Գրեպինի կարծիքի:
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
իշխանայք,
աշխարհայք,
ագոնիստայք,
արդե(ս)տայք,
հերեսիո(վ)տայք,
եպիկուրայք,
պիւթագորայք,
խանութայք,
հռիտորայք,
պրակտատայք,
կանայք
Զուգաբանություններ այլ լեզուներում
լատ.
deae
Մատենագիտություն
Greppin 1975, 66
Էջ 811, սյունակ 1
-ՈՒԱԿ
(-աւակ)
(կարուակ (-աւակ))
«կոչկակար»
Ստուգաբանություն (անստույգ)
փոխատու լեզու՝ վրաց. *kar-/kr-
«կապել»
փոխատու լեզու՝ ուրարտերէն
Եթէ կար-ը ծագում է քարթվելական (յատկապէս զաներէն) աղբիւրից (հմմտ. վրաց. *kar-/kr- «կապել»), ինչպէս կարծում է Ֆոգտը, ապա կարելի է կապ տեսնել հիմքային -av-/-v- տարրերի (հմմտ. վրաց. *kar-/kr-ից kr-av հիմքը, այլեւ ker-ից krva բայանունը) ու կարու-/-աւ/ու- տարրերի միջեւ եւ -ակ-ը դիտել որպէս ածանց: Եթէ ճիշտ է Հ. Աճառեանը, որ անհաւանական է համարում հայերէն ձեւերը բխեցնել վրացերէն համապատասխան ձեւերից, ապա թերեւս պէտք է ենթադրել ընդհանուր փոխառութիւն ուրարտերէնից, մանաւանդ որ առկա է ընդհանուր արմատ, եւ այն կարող էր ժառանգել ուրարտերէնը, որպէս նորատիպ լեզու:
Մատենագիտություն
NTS 333;
ՀԱԲ 542;
Иллич-Свитыч 321-323
Էջ 811, սյունակ 1
-ՈՒԹԻՒՆ
Ստուգաբանություն (բնիկ հնդեւրոպական)
հ.-ե. արմատ՝ *-tion
(անմիջական նախաձեւ՝ *-eu-ti- / -ou-ti-)
առաջին դէպքում պէտք է ենթադրել *-tion-ից առաջ սկզբնական *eu/ou երկբարբառ
Ծագում է կամ հ.-ե. *-tion ածանցից (հմմտ. լատ. *-tio, սեռ. -tionis), կամ -ոյթ եւ -իւն ածանցների բաղարկումից (հմմտ. ծերոյթ - ծերութիւն). առաջին դէպքում պէտք է ենթադրել *-tion-ից առաջ սկզբնական *eu/ou երկբարբառ, որից հետո *t-ն չի փոխւում (-ոյթ < *-eu-ti-/-ou-ti-), կամ կարծել, որ *-ter > -յր փոփոխութեան կողքին եղել է *ti- > թ փոփոխութիւն. վերջին վարկածը երեւի հաւանական է, եթէ նկատի ունենաք -ութիւն-ով մի շարք բառերի -ու-ի համընկնելը ածանցեալների հիմքային եւ ածանցական ու-ի հետ` երէց, սեռ. երիցու -երիցութիւն, այլեւ հոգածու-հոգածութիւն, հոգաբարձու-հոգաբարձութիւն եւ այլն:
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
երիցութիւն,
թողութիւն,
ծերութիւն,
յարութիւն
Զուգաբանություններ այլ լեզուներում
լատ.
*-tio
սեռ. -tionis
Էջ 812, սյունակ 1
-ՈՒՆ
«ասուն, արբուն, գործուն, իմաստուն, շարժուն»
Ստուգաբանություն (բնիկ հնդեւրոպական)
հ.-ե. արմատ՝ *ono-
(անմիջական նախաձեւ՝ *-o-mno-)
ձայնդարձային ձեւ *-o-meno- ածանցից
Ծագում է՝ հ.-ե. *ono- ածանցից, թերեւս մասամբ նաեւ միջին սեռի դերբայական *-o-meno- ածանցի ձայնդարձային *-o-mno- ձեւից, ինչպէս կարծում է Ա. Մեյեն (* -mn- > - ւն անցմամբ)։ հնարաւոր է ենթադրել, որ այս ածանցով կազմուած դերբայական տիպի ձեւերն են հիմք տուել -նուլ տիպի բայերի համար՝ այտնուլ < այտունոլ, զարթնուլ < զարթունոլ (հմմտ. զարթուն), մածնուլ < մածունոլ (հմմտ. մածուն) եւ այլն:
Բաղադրություններ եւ ածանցյալներ
ասուն,
արբուն,
գործուն,
իմաստուն,
շարժուն
Մատենագիտություն
Ջհաւկեան 186
Դեռեւս քննարկումներ չկան։ Կարող եք գրել առաջին կարծիքը։